Anısına; Gazi Mustafa Kemal Atatürk
Dün sizin anlamadıklarınızı bugün çok iyi anladıklarınız gibi zannederseniz;
Dün sizin ya da sizin gibilerin anlamadıklarını bugün anladıklarınız gibi daha kolay anlaşılabilir olduğunu zannederseniz;
Dün sizin anlamadıklarınızı bugün sizin bildiklerinizi bildiğiniz gibi bilinebileceğini zannederseniz;
Değersizleşmez, o anlamadıklarınız;
Kıymetini kaybetmez, o bildiğinizi sandıklarınız;
İtibarsızlaşmaz, bilmekten korkup kaçındıklarınız.
Aksine dönüp dolaşıp önünüze gelir.
Eğer "bilginin ukalalığı" içinde değilseniz.
O nasıl oluyor derseniz (ki; yukarıdaki sözün sahibi olarak) Sokrates'in 2400 yıl önce söylediği şu söze bakmak lazım.
"Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir".
İşte böyle bir şeydir Atatürk'ü anlamak.
Çabaladıkça azalan,
Öğrendikçe derinleşen,
Anladıkça siz de aslında daha önce bu konuda bir şey bilmediğiniz duygusunu uyandıran.
Hatta zaman, zemin, koşullar ve durumlar değiştikçe hep havsalanızın duvarında büyük bir portre gibi duran.
Bakın şu sözü ne kadar anlıyoruz hala?
"Kılıç ile zafer kazananlar, saban ile zafer kazananlara mağlup olmaya ve nihayet yerlerini terk etmeye mecburdurlar."
Alın size 2 yıldır dünyaya kılıç sallayan Trump'ın nasıl kaybettiğine dair söz!
Kimin kaybettirdiğine,
Neyin kaybettirdiğine.
İran krizinde en çok ne konuşuldu;
Kılıçlar ve saban.
Silahlar, füzeler, tanklar, toplar, kuvvetler, gemiler yani kılıçlar.
Sonra Hürmüz.
Mazot
Gübre
Nakliye
Tedarik ve küresel fiyatlar.
Artan enflasyon ve gıda fiyatları.
Artan gıda maliyetleri ve
Artan acil yardım destekleri.
Peki kim kazandı:
Saban.
Oysa bu söz bir kurumun bir yerin duvarında bir tabelada duruyordu.
Bakıp geçiyorduk.
İşte bu yüzden onu 10 Kasım'da onun o dehasıyla anmak istiyorum.
Onu bir kere daha düşünmek ve düşündürmek istiyorum.
Ortada duran gerçeklik şu:
10 Kasım’ın manevi huzurunda, Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü anarken; askeri zaferlerin ve siyasi devrimlerin gölgesinde kalan o devasa gerçeği, Cumhuriyet’in zirai ve iktisadi ihtilalini tüm çıplaklığıyla masaya yatırmak zorundayız.
Atatürk’ün kalkınma vizyonu; günü kurtaran popülist yamalardan ya da rastgele tarım politikalarından ibaret olmamıştır. O, ziraati yalnızca köylünün geçim kapısı değil; milli bağımsızlığın, ağır sanayinin finansmanının, toplumsal haysiyetin ve reayalaştırılmış bir tebaadan özgür bir "bay toplumu" yaratmanın omurgası olarak görmüştür.
Umarım şaşırmadınız "bay toplumu" kavramına.
"Köylü milletin efendisidir" sözünün özündeki "efendi" sözü acaba bir sosyolojik kast sisteminin, sosyal bir sınıfsallaştırma düşüncesinin ya da geleneksel bir seslenişin hangi bir renginin ifadesi mi idi?
Bence değildi.
Zaten zamanın düşünce insanlarına, yazar ve edebiyatçılarına göre de böyle olamazdı.
Böyle olması aslında Mustafa Kemal'in devrimci ruhuna yetiremeyeceği bir ifade olurdu.
Biraz yakından bakınca zaten görüyorsunuz.
Dedim ya zaman, zemin, ortam ve anın ruhunu okuduğunuzda anlam berraklaşıyor.
Mustafa Kemal'in hayalindeki toplum tebaa değil bireyler toplumu idi.
Bağımsız, özgür düşünen, kendi iradesini kullanan, girişimci, katılımcı bir toplum hayali vardı.
Günün ruhunda, bu hayalin ifadesi ise "bay toplum" yaratmaktı.
Böylesine sosyolojik esneklik ve böylesine özgür bireylerin oluşturduğu toplumda, toplum hayalinde, sizce, kendince bu düşünceyi yok sayan bir sosyal kast/sosyal kademelenme/sosyal üstünlük ifadesi bu hayal ile örtüşür mü/ydü?
Bence hayır.
Kısaca hatırlayalım o anı:
Budapeşte (1913)
Şehir merkezindeki diplomatik misyonun devam ettiği şık bir restoranda otururken içeri çiftlik kıyafetleriyle sıradan bir Macar köylüsü girer.
Heybesindeki ürünleri o restorana satar.
Gider bir masaya oturur.
Diğer müşteriler gibi kahvaltı ister.
Ancak garsonlar ona kahvaltı veremeyeceklerini, lokantalarında sadece özel müşterilerini ağırladıklarını ve dışarı çıkmasını söylerler.
Garsonlar onu dışarı çıkarmaya yeltendiğinde, o köylü dikleşerek tarihe geçecek şu cümleleri haykırır:
"Sizin vitrinlerinizde sattığınız sütü ben üretiyorum! Bu pastanın ununu, peynirini benim emeğim besliyor. Benim ürettiğimi benden esirgeyemezsiniz!"
Köşedeki masadan bu manzarayı izleyen Kurmay Binbaşı Mustafa Kemal, defterine şu notu düşer:
"Bir gün benim Türk köylüm de bu Macar köylüsü gibi hakkını arayıp başı dik yürürse, işte o zaman bu milleti tam manasıyla kurtarmış oluruz. Köylü milletin efendisidir!"
Aslında olan şudur:
Orada köylüye bir kast sistemi yani toplumsal derecelenme sistemi dayatılmıştır ve toplumdaki bireylerin eşit olmadığı ifade edilmiştir.
Köylü ise bunu reddetmiştir.
Şimdi soru şu:
Dayatılan kast sistemine direnen köylü için Mustafa Kemal yeni bir kast/derecelenme sistemi mi önerecekti/önerir?
Ben bir Sosyolog, tarımcı ve ömrünü bu alanda geçirmiş biri olarak sanmıyorum, hatta değil diyorum.
Çünkü diyalogun akışı yani iletişim akışı bile negatife çıkmamalı diye düşünüyorum.
Yani bunu söyleyen bir de Mustafa Kemal ise.
Ve tarihe bakın 1913.
Nerede Macaristan'da.
Aslında atandığı Sofya'da köylü-etnik yapılar-toplumsal yapılarla daha fazla ilgilenmesi bizi doğrular niteliktedir.
Mustafa Kemal, 27 Ekim 1913 - 1915 yılları arasında Sofya (Bulgaristan) Ateşemiliterliği görevinde bulunmuştur.
Kendisi Bulgaristan’dayken (Sofya, Filibe vb.) bizzat köyleri ve tarımsal yapıyı gezmiş, Bulgar köylüsünün parlamentodaki temsilini (Bulgar Halk Çiftçi Birliği) ve bağımsız üretici yapısını yerinde gözlemlemiştir.
Budapeşte ziyaretleri de bu görevi sırasında komşu başkentlere yapılan diplomatik ziyaretlerdir ve o ziyaretlerin birinde bu olay cereyan etmiştir.
Yani olguların kronolojisi ile Mustafa Kemal'in üzerinde çalıştığı, uğraştığı konular birbirine örtüşmektedir.
Bu olayların seyri bizi Mustafa Kemal'in "kast sistemini ve hiyerarşiyi reddeden bağımsız yurttaş" fikrinden çıkan (-dışlayan), zamanın kavramları ile "efendi-bay toplum" anlamına götürmekte; anlamı pekiştirmektedir.
Ama ne olmuştur?
Zamanın ruhu yani sosyal yapı, siyaset erkinin zamandaki kavrayışı, bu kavrayışın algısal olarak, o günün devam eden değişimlerini, o günün toplumuna daha iyi anlatıyor olması nedeniyle "bilinen/kullanılan sosyolojik tanımlanma haline" getirip oturtmuştur.
Gelişmelere baktığımızda ise Mustafa Kemal'in ziraat alanında yaptıkları, çiftçi ve köylüyü "sosyolojik bir efendilikten ziyade sosyoekonomik bir efendiliğe taşıdığını/götürdüğünü açıkta görürüz."
Birkaç neden yazacağım.
Bilinen ancak yeterince kıymetlendirilmeyen birkaç neden.
Osmanlı’nın Dağılmış Toprak Düzeninin Tasfiyesi ve "Çift-Bozma" Yasağının Sonu
Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde tarım düzeni; köylünün tarlasında efendi değil, toprağa bağlı adeta bir reaya konumunda olduğu, gerçek mülkiyet hakkının olmadığı bir sistemdi.
Çift-Hane ve Çift-Bozma Baskısı: Toprağın mülkiyeti devlete (miri arazi) ait olduğundan köylü, tarlasını mazeretsiz birkaç yıl boş bırakırsa (çift bozarsa) devlet tarafından cezalandırılırdı. Ağır vergiler ve tefeci sarmalı yüzünden milyonlarca köylü tarlasını terk edemez ama karnını da doyuramaz bir cenderede yaşardı.
Osmanlı'nın toprak düzeninde köylünün tarlasını terk etmesini önlemek amacıyla getirilen "çift-bozan" akçesi veya yasağı, aslında sistemin ne kadar kırılgan ve köylüyü baskı altında tutan bir yapıda olduğunu gösteren en net örnektir. Yani köylü aslında bulunduğu yerde ikamete, başka bir yere askerlik dışında gitmemeye/taşınmamaya mahkûmdu.
Yani köylü toprağın sahibi değil, ağır vergiler altında o toprağa zincirlenmiş bir maraba konumundaydı.
Mülkiyet Devrimi: Cumhuriyet; köylüyü cezalarla ve yasaklarla tarlaya mahkûm eden o baskıcı Osmanlı feodal düzenini kökten tasfiye etti. Köylüye tarlasının tapusu verilerek gerçek anlamda mülkiyet hakkı tanındı.
İşte Cumhuriyet’in ve Atatürk’ün yaptığı devrim, köylüyü toprağa mahkûm edip mülksüzleştiren o köhne Osmanlı feodal düzenini kökten tasfiye etmek olmuştur.
Cumhuriyet; köylüyü cezalarla ve yasaklarla tarlada tutmaya çalışan o baskıcı sistem yerine, Aşar vergisini kaldırarak ve mülkiyet hakkı vererek köylüyü kendi toprağının özgür efendisi yaptı.
Bütçe gelirlerinin üçte birini oluşturan Aşar vergisinden vazgeçilmesi (1925) ve yabancı Reji İdaresi'nin (1925) borç sarmalından kurtarılarak kamulaştırılması, genç Cumhuriyet'in köylü lehine göze aldığı en büyük ekonomik fedakârlıktı.
Devlet, kendi maliyesinden feragat ederek üreticiyi finansal bağımsızlığa kavuşturdu.
Yani köylüyü, kendi toprağının ve çiftinin efendisi yaptı.
Bir diğeri ise Reji İdaresinin Kaldırılması ve Millileştirilmesi idi.
Reji idaresi ile çok yazdım ama burada yazacağım kısa not şu olmalı diye düşünüyorum.
Düyun-ı Umumiye denetimindeki yabancı sermayeli Reji İdaresi, köylüye terör estiren sömürü mekanizmasından çıkarılarak devlet eliyle kamulaştırıldı. Dış borç ödemeleri uğruna köylünün kanını emen bu yapı yıkıldı, tütün üreticisine fiyat garantisi getirildi.
Ve genç Cumhuriyet, Reji'nin Millileştirilmesi karşılığındaki 4 (bazı kaynaklarda 4,5) milyon TL'yi ödemek zorunda kaldı.
O günün koşullarında bütçe ve devletin ekonomik varlıklarının kısıtlılığına rağmen bu iki devasa ekonomik ve sosyolojik kararın /tek/nedeni "köylüye Ahmet Efendi" diye seslensinler diye olabilir mi?
Yoksa önce toprağı, sonra köylüyü, sonra ise zaten büyük çoğunluğu köylerde yaşayan nüfusu özgürleştirmek, özgür bireyler yapmak, onların girişimcilik gücünden yararlanmak, onları ekonomiye katarak sosyoekonomik katman olarak topyekün bir bay toplum inkişaf etmek midir aslında olan?
Yeter miydi?
Hayır.
İyi de nasıl ne ile ve nerede?
İki büyük gelişmeyi yazayım siz karar verin.
Biri bilimsel diğeri ise o bilimselliğin köylülere aktarılması, anlatılması, gösterilmesi ve öğretilmesi için.
Ali Numan Kıraç ve 8 Örnek Çiftlik Ağı (Millette Bağışlanan Miras)
Atatürk, tarımın hurafe ve ilkel yöntemlerle yürütülemeyeceğini çok iyi biliyordu. Bu amaçla genç cumhuriyet, parlak beyinleri dünyanın en ileri ziraat merkezlerine bursla gönderdi. Onlardan biri de Ankara Ziraat Okulu'nda görev yapan genç mühendis Ali Numan Bey’di.
Atatürk, Ali Numan’ı toprak nemini koruma metodu olan "Kuru Tarım (Dry Farming)" eğitimi alması için Amerika’ya gönderdi.
Ali Numan yurda döndüğünde Atatürk ona Ankara’da rahat bir konfor alanı teklif eder:
— "Seni başkente alalım, çiftliğin başına geç."
Ancak Ali Numan’ın cevabı memleket sevgisinin ve mesleki namusun ta kendisidir:
— "Paşam, bizim meselemiz Ankara’nın lüksü değil; bozkırın susuzluğudur. Ben Eskişehir’e gideceğim."
Atatürk hayretle "Deli misin çocuk?" dese de onun bu kararlı duruşu karşısında alnından öper.
Eskişehir Tohum Islah İstasyonu’nda kuraklığa dayanıklı buğday ve hububat çeşitleri geliştirilerek tüm Anadolu’ya yayıldı.
Cumhuriyet, bu vatan evladına olan minnetini Soyadı Kanunu çıktığında ona bizzat "Kıraç" soyadını vererek gösterdi.
Örnek Çiftlikler Ağı:
Atatürk, ziraatı sadece tek bir bölgede değil, Türkiye’nin dört bir yanındaki Örnek Çiftlikler ağıyla dönüştürdü. Bu çiftliklerin en dikkat çekici yanı; Atatürk’ün bunları kendi kişisel servetiyle satın alıp, 1937 yılında kuruşu kuruşuna Hazine’ye (Millette) bağışlamış olmasıdır:
- Atatürk Orman Çiftliği (Ankara): Bozkırda entegre sanayi ve tarım ekosistemi.
- Yalova Millet Çiftliği: Meyvecilik, botanik, fidan üretimi ve arboretum.
- Baltacı Çiftlikleri: Narenciye, hayvancılık, süt ve yoğurt entegrasyonu, fide yetiştiriciliği.
- Silifke Tekir Çiftliği (Mersin): Akdeniz ziraatı, zeytinlikler ve 1 No’lu Tarım Kredi Kooperatifi’nin doğduğu yer.
- Silifke Şövalye Çiftliği: Zeytincilik ve Modern Tarım
- Dörtyol Portakal Çiftliği (Hatay/Adana Sınırı): İlk narenciye ve turunçgil ıslah sahası. İhracata yönelik narenciye üretimi.
- Dörtyol Karabasamak Çiftliği: Turunçgil ve endüstri bitkileri üretimi.
- Tarsus Piloğlu Çiftliği: Pamuk ve Çukurova endüstriyel tarım modelleri.
- Alparslan ve Dilucu Çiftlikleri (Kars/Iğdır/Doğu Anadolu): Doğu sınırında büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığı ıslah etmek, sınır boylarındaki topraksız köylüyü yerleşik modern tarıma geçirmek için kurulan stratejik hayvancılık ve yem üretim merkezleri.
Toplam 154.557 dekar ~154,5 km2 çiftlik ve arazi.
Devlete şartlı bağışlanan arazi ve çiftlikler.
(Bağış Tarihi: 11 Haziran 1937
İlgili Kanun: 3212 Sayılı Atatürk Çiftliklerinin Hazineye Bağışlanması Hakkında Kanun (13 Haziran 1937 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.))
Bu tarihi kararla Atatürk, tüm bu çiftlikleri, demirbaşları, işletmeleri ve arazileri hiçbir karşılık beklemeksizin devlete ve millete armağan etmiştir.
Bununla da kalmadı elbette.
Tarımsal Sanayi kuruluşları (Şeker fabrikaları, Dokuma Fabrikaları vb) ile Tarım ve Sanayi Entegrasyonu;
Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatifleri ile Tarımsal Finansman ve Kredi ve Makine Tedarik Kurumları Entegrasyonu,
Fiskobirlik gibi Tarım Satış Organizasyonları hemen hepsi bir yere çıkıyordu.
Toplumsal yapının ana unsuru yani çoğunluk unsuru olan köylüyü bay toplumun içinde kendi kendinin sosyoekonomik efendisi yapmak.
Böylelikle toplumsal yapıyı özgürleştirmek, özgür bireyler kılmak.
Yani E. Durheim'in yapısalcılığı üzerinden toplumsal dönüşümü hızla yaparak kalkınmış, müreffeh bir Türkiye meydana getirmek.
O zaman son söz:
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü ebediyete intikalinin yıl dönümünde anarken, önümüzde duran tablo son derece net ve caydırıcıdır:
Bir ülkenin bağımsızlığı, tarlasındaki/ahırındaki bereketi, çiftçisinin gururu ve sanayisinin gücüyle ile ölçülür.
Üretmeyen milletler, gıda bağımsızlığından ve devamında toplumsal bağımsızlığından vareste milletlerdir.
Sabanla yazılan bu şanlı destanı unutmamak, korumak ve geliştirmek bu toprağın evlatlarına borcudur.
Ve
Dün anlamadıklarımızı bugün anladığımız kadarız.
Yaşa varol büyük ATATÜRK.
İyi ki, kendimizin efendisiyiz.
Toprağın bol olsun.
Bize bağışladıklarından bol...
