Türkiye, BM İklim Değişikliği Konferansı’na (COP31) Antalya’da ev sahipliği yapıyor. Dünya iklim diplomasisi Antalya’da toplanıyor; salonlarda "emisyon azaltım" hedefleri, "Sıfır Atık" ilkeleri ve "iklim dirençliliği" müzakere edilecek.
Fakat hemen yanı başında bu kavramlara sırtını dönmüş, baktığında "devasa" bir tarımsal üretim modeli var.
Seracılık.
Bir süre önce önüme bir akademik makale düştü.
İspanya kaynaklı.
İspanya'nın Seracılık Merkezi Almeria,
İtalyan'ın Toscana,
Tunus'un Monastir ve
Türkiye'nin seracılık merkezi Antalya'dan 4 sera her ülkenin kendi bilim adamları tarafından incelenmiş.
Ortak bir metodoloji ile ortak analitik ölçütler alınarak-ve-veya/ölçütler ortaklaştırılarak ortak bir makale ortaya çıkmış.
Detaylıca inceledim.
Verilerine, dayanaklarına baktım.
Aslında bana sürpriz olan bir şey yoktu.
Ancak makalenin gerek bakış açısını gerekse de metodolojisindeki salt agronomik yaklaşımı yani sadece bitki yetiştirme odaklı değerlendirmelerini içime sindiremedim.
Temsil edebilme yani örneklem olma açısından ise doğrusu tatmin olmadım.
Her ne kadar da heyet ortaklaşmış ölçütler kullanmaya azami dikkat etmişse de bütün yaşamını projelendirme, fizibilite, yapma-etme, uygulama, kontrol-onay gibi profesyonellik içinde geçiren biri olarak, resim 40 yıllık tanıdık bir resim olarak geldiği için notlarıma aldım ve arşivleyip geçtim.
Bu yaptığım da içime sinmedi.
Çünkü makaleye büyük emek verilmiş, çok çok küçük örneklem bile olsa aslında benim okumama göre aslında büyük bir resim verilmişti.
Gündem COP31 olunca geri dönmeye hakları teslim etmeye ve kendi hakkımı da not etmeye karar verdim.
Umarım faydalı olurum.
Şimdi bir bakalım bu örnek seralarda durum ne imiş?
Makale:
MDPI Sustainability dergisinde yayınlanan;
Akdeniz havzasındaki örtü altı yetiştiriciliğinin sürdürülebilirlik ölçütlerini bütüncül bir yaklaşımla ortaya koymak amacıyla yürütülen bir proje kapsamında;
Uluslararası konsorsiyum; İtalya (Pisa Üniversitesi), İspanya (Almería Üniversitesi & Cajamar), Tunus (Sousse Üniversitesi) ve Türkiye'den (Akdeniz Üniversitesi) araştırmacıların ortaklığında yürütülmüş olan bir akademik çalışmanın ürünü.
Çalışmada Yaşam Döngüsü Analizi (LCA) metodolojisi çerçevesinde Fonksiyonel Birim olarak "1 kg pazarlanabilir taze domates" esas alınmış; sistem sınırları "Beşikten Kapıya" (Cradle-to-Gate) ilkesine göre ISO 14040/44 standartlarına uygun biçimde tanımlanmıştır.
Çalışma kapsamında toplanan 2022-2023 dönemi ampirik saha verileri, Akdeniz iklim kuşağındaki farklı seracılık modellerinin (yüksek teknolojili, geleneksel, entegre ve hassas tarım) çevresel ayak izlerini, su ve gübre kullanım verimliliklerini ve iktisadi performanslarını doğrudan ölçümleyen bir altyapı sunuyor. Coğrafi ve iklimsel çeşitliliği kapsayan bu veri seti, Akdeniz örtü altı domates yetiştiriciliğini anlatan kaynaklardan biri olma özelliği taşıyor.
Ben kolaylık olsun diye makaleye ait tüm verileri bir xlsx tablosunda topladım:
1-ANTALYADAKİ ÖRNEKLEM SERA
Aksu İlçesinde
Bölgesel temsil: Türkiye'nin en büyük örtü altı tarım merkezidir. 0,42 hektarlık örneklem, Antalya'daki ortalama sera ölçeğini (0,4 ha) ve tipik ticari aile seracılığını tam temsil eder.
İşletme Yapısı ve İşgücü
Mülkiyet & İşgücü: Ticari aile işletmesidir; 1 aile ferdi ve 6 mevsimlik/geçici işçi çalışmaktadır.
Sera Alanı: 0,42 hektar (4,2 dekar).
Sera Altyapısı ve İnşaat Özellikleri
Yetiştirme Ortamı: Doğrudan toprakta üretim yapılmaktadır (in-soil cultivation).
Konstrüksiyon: Beton ayaklar/pabuçlar üzerine oturtulmuş galvanizli çelik karkas (iskelet) ve Düşük Yoğunluklu Polietilen (LDPE) plastik örtü.
Havalandırma: Çatı ve yan duvarlarda elektronik kontrollü havalandırma pencereleri yer alır; açıklıklar Yüksek Yoğunluklu Polietilen (HDPE) sineklik tülleriyle kaplıdır.
Atık / Geri Dönüşüm: Metal ve kağıt atıklar (%100) geri dönüştürülürken; plastik ve beton atıklar için bölgede geri dönüşüm altyapısı bulunmadığından vahşi depolamaya/çöplüğe gitmektedir.
Parsel Konuşlanma Dokusu: Tarımsal Mühendislik standartlarına (güneş/rüzgâr aksı) göre değil, bireysel parsel sınırlarına göre konuşlanmıştır (doğu-batı veya kuzey-güney yönlü parçalı doku).
Sulama ve İklimlendirme
Su Kaynağı: Tesis bünyesindeki özel kuyu suyudur.
Sulama Sistemi: Otomatik Venturi enjeksiyon ünitesiyle desteklenen damla sulama altyapısı.
Isıtma: Serada iklimlendirme veya ısıtma tesisatı bulunmamaktadır.
Agronomik ve Üretim Parametreleri
Ürün Çeşidi: Salkım domates.
Üretim Deseni: Yılda 2 üretim siklusu/dönem yapılmaktadır (toplam 275 gün/yıl).
Dikim Yoğunluğu: 2,5 bitki/m² (yüksek dikim sıklığı).
Zararlı Mücadelesi: Tamamen kimyasal mücadeleye dayanır; Biyolojik mücadele (GİP) uygulanmaz.
Öne Çıkan Girdi, Verim ve Finansal Değerler (Hektar Başına Yıllık)
Yıllık Verim: 147,4 ton/ha.
Üretici Satış Fiyatı: 0,34 €/kg (4 ülke arasındaki en düşük birim satış fiyatı).
Su Tüketimi: 11.283 m³/ha/yıl (Almería'nın 3 katından fazla, en yüksek su harcaması).
Azot Kullanımı: 1.485 kg N/ha/yıl (Rekor azot kullanımı).
Yıllık İşletme Maliyeti (OPEX): 34.408 €/ha/yıl.
Sabit Yatırım Payı (CAPEX): 628 €/da/yıl (En düşük altyapı yatırımı).
Karlılık İndeksi (PI): 1,05 (Başa baş noktasında).r).
2. ALMERÍA (İSPANYA) ÖRNEKLEM SERASI
Coğrafi Konum ve Temsil Kabiliyeti
(Almería / El Ejido - Níjar bölgesi).
Bölgesel Temsil: Dünyanın en büyük sera kümelenmesi olan "Plastik Denizi" bölgesinde yer alır. 0,80 hektarlık örneklem, Almería'daki ortalama ticari parsel büyüklüğünü ve standart Parral tipi seracılığı temsil eder.
İşletme Yapısı ve İşgücü
Mülkiyet & İşgücü: Ticari aile işletmesidir; 1 aile ferdi ve 4 mevsimlik/geçici işçi çalışmaktadır.
Sera Alanı: 0,80 hektar (8,0 dekar).
Sera Altyapısı ve İnşaat Özellikleri
Yetiştirme Ortamı: Toprağın üzeri kum ve organik gübre katmanıyla kaplanmış geleneksel "Enarenado" (kum katmanlı toprak) yapısıdır.
Konstrüksiyon: Geleneksel İspanyol Parral (Raspa y amagado) tipi sera; ahşap ve galvaniz çelik dikmeler, çelik tel örgü ağı ve Düşük Yoğunluklu Polietilen (LDPE) plastik örtüden oluşur.
Havalandırma: Mekanik/manuel kumandalı çatı pencereleri ve yan havalandırma açıklıkları (HDPE sineklik tüllü) bulunur.
Atık / Geri Dönüşüm: Bölgede gelişmiş kümelenme altyapısı sayesinde plastikler (%85+), metaller ve kağıtlar lisanslı geri dönüşüm tesislerine gönderilir.
Sulama ve İklimlendirme
Su Kaynağı: Bölgesel sulama kooperatifi/birliği hattı ve ticari kuyulardır.
Sulama Sistemi: Otomatik Venturi damla sulama altyapısı ve hassas fertirigasyon kullanılır.
Isıtma: Yapı ısıtmasızdır (unheated).
Agronomik ve Üretim Parametreleri
Ürün Çeşidi: Salkım domates.
Üretim Deseni: Yılda 1 kısa bahar siklusu yapılır (toplam 240 gün/yıl).
Dikim Yoğunluğu: 1,8 bitki/m² (düşük dikim sıklığı ile yüksek ışık geçirgenliği).
Zararlı Mücadelesi: Tamamen Entegre Zararlı Yönetimi (GİP) ve Biyolojik Mücadele (yararlı böcekler: Encarsia formosa, Nesidiocoris tenuis) uygulanır; kimyasal ilaç kullanımı sıfıra yakındır.
Öne Çıkan Girdi, Verim ve Finansal Değerler (Hektar Başına Yıllık)
Yıllık Verim: 165,0 ton/ha (Tek siklusta en yüksek verim).
Üretici Satış Fiyatı: 0,78 €/kg.
Su Tüketimi: 3.650 m³/ha/yıl (Antalya'nın üçte biri kadar verimli su kullanımı).
Azot Kullanımı: 603 kg N/ha/yıl.
Yıllık İşletme Maliyeti (OPEX): 42.500 €/ha/yıl.
Sabit Yatırım Payı (CAPEX): 1.115 €/da/yıl (Sera yılı ikiye böldüğü için domatese yüklenen pay).
Karlılık İndeksi (PI): 2,25 (4 ülke arasındaki en yüksek yatırım verimliliği ve fizibilite).
3. TOSCANA (İTALYA) ÖRNEKLEM SERASI
Coğrafi Konum ve Temsil Kabiliyeti
(Toscana / Val di Cornia - Livorno).
Bölgesel Temsil: İtalya'daki yüksek teknolojili, topraksız ve niş pazara yönelik örtü altı domates üretimini temsil eder.
İşletme Yapısı ve İşgücü
Mülkiyet & İşgücü: Profesyonel tarım işletmesidir; 2 aile ferdi ve 8 daimi/mevsimlik işçi istihdam edilmektedir.
Sera Alanı: 0,67 hektar (6,7 dekar).
Sera Altyapısı ve İnşaat Özellikleri
Yetiştirme Ortamı: Topraksız tarım (Soilless cultivation / Hindistan cevizi lifi - kokopit torbalarında açık sistem hidroponik).
Konstrüksiyon: Yüksek oluklu, çok açıklıklı (Multi-span) galvanizli çelik karkas ve çift kat LDPE plastik örtü.
Havalandırma: Tam otomatik, iklim bilgisayarına ve iklim sensörlerine bağlı çatı ve yan havalandırma açıklıkları.
Atık / Geri Dönüşüm: Kullanılmış kokopit ortamı kompostlaştırılır; plastik ve metal atıklar %100 sanayi geri dönüşümüne girer.
Sulama ve İklimlendirme
Su Kaynağı: Özel kuyu ve drenaj suyu harmanlama ünitesi.
Sulama Sistemi: Bilgisayar kontrollü, EC ve pH sensörlü tam otomatik hidroponik damla sulama.
Isıtma: Kış aylarında dona ve ani sıcaklık düşüşlerine karşı dizel brülörlü acil durum ısıtma tesisatı (emergency heating system) mevcuttur.
Agronomik ve Üretim Parametreleri
Ürün Çeşidi: Niş yerel çeşit (Dilimli / Pisanello tipi domates).
Üretim Deseni: Yılda 1 uzun siklus uygulanır (toplam 210 gün/yıl).
Dikim Yoğunluğu: 2,7 bitki/m².
Zararlı Mücadelesi: Sensör destekli Entegre Mücadele (IPM) ve biyolojik ajanlar.
Öne Çıkan Girdi, Verim ve Finansal Değerler (Hektar Başına Yıllık)
Yıllık Verim: 135,0 ton/ha.
Üretici Satış Fiyatı: 0,85 €/kg (Yüksek kaliteli niş çeşit nedeniyle 4 ülke arasındaki en yüksek birim fiyat).
Su Tüketimi: 4.800 m³/ha/yıl.
Azot Kullanımı: 810 kg N/ha/yıl.
Yıllık İşletme Maliyeti (OPEX): 48.200 €/ha/yıl (En yüksek işletme gideri).
Sabit Yatırım Payı (CAPEX): 2.313 €/da/yıl (Topraksız tarım otomasyonu ve ısıtma nedeniyle en yüksek altyapı yatırımı).
Karlılık İndeksi (PI): 1,82.
4. MONASTIR (TUNUS) ÖRNEKLEM SERASI
Coğrafi Konum ve Temsil Kabiliyeti
(Monastir / Sahline - Bekalta sahil şeridi).
Bölgesel Temsil: Kuzey Afrika'daki küçük ölçekli, düşük sermayeli ve geleneksel tünel seracılığını temsil eden 0,15 hektarlık işletmedir.
İşletme Yapısı ve İşgücü
Mülkiyet & İşgücü: Küçük aile işletmesidir; 1 aile ferdi ve 2 geçici işçi çalışmaktadır.
Sera Alanı: 0,15 hektar (1,5 dekar) tünel seralar topluluğu.
Sera Altyapısı ve İnşaat Özellikleri
Yetiştirme Ortamı: Doğrudan toprakta üretim (in-soil cultivation).
Konstrüksiyon: Geleneksel tekil tünel (Canarian/Tunnel style); hafif galvaniz boru iskelet ve LDPE plastik örtü.
Havalandırma: Manuel olarak elle kaldırılan yan ve uç naylon kapaklar; sineklik tülü kullanımı sınırlıdır.
Atık / Geri Dönüşüm: Bölgede tarımsal plastik geri dönüşüm altyapısı bulunmadığından atıklar sahada depolanmakta veya yakılmaktadır.
Sulama ve İklimlendirme
Su Kaynağı: Yağmur suyu toplamak için inşa edilmiş PVC kaplamalı açık bir yapay gölet/havuz ve kuyu suyu karışımı.
Sulama Sistemi: Basit manifoldlu damla sulama sistemi.
Isıtma: Yapı ısıtmasızdır (unheated).
Agronomik ve Üretim Parametreleri
Ürün Çeşidi: Salkım domates.
Üretim Deseni: Yılda 1 siklus yapılır (toplam 200 gün/yıl).
Dikim Yoğunluğu: 2,2 bitki/m².
Zararlı Mücadelesi: Tamamen kimyasal pestisit kullanımına dayanır; biyolojik mücadele uygulanmaz.
Öne Çıkan Girdi, Verim ve Finansal Değerler (Hektar Başına Yıllık)
Yıllık Verim: 98,0 ton/ha (4 ülke arasındaki en düşük verim).
Üretici Satış Fiyatı: 0,42 €/kg.
Su Tüketimi: 6.200 m³/ha/yıl.
Azot Kullanımı: 720 kg N/ha/yıl.
Yıllık İşletme Maliyeti (OPEX): 21.000 €/ha/yıl (En düşük işletme harcaması).
Sabit Yatırım Payı (CAPEX): 1.055 €/da/yıl.
Karlılık İndeksi (PI): 1,35.
ÖZET:
"Akdeniz havzasındaki dört örneklem sera yan yana konulduğunda son derece net iki üretim felsefesi ortaya çıkmaktadır:
Almería (İspanya), yüksek altyapı disiplini, tek kısa siklus/dönem, biyolojik mücadele ve düşük su/gübre girdisiyle en yüksek kârlılık indeksini (PI = 2,25) yakalayan sürdürülebilir modeli temsil etmektedir.
Toscana (İtalya), topraksız tarım ve yüksek teknoloji yatırımıyla (CAPEX: 2.313 €/da) niş pazara odaklanıp en yüksek birim fiyatı (0,85 €/kg) elde ederken;
Monastir (Tunus) yağmur suyu biriktirme havuzuyla düşük sermayeli tünel seracılığını sürdürmektedir.
Antalya / Aksu (Türkiye) ise yılda 2 siklus çalışıp hektardan 147,4 ton verim almasına karşın; parçalı konuşlanma yapısı ve iklimlendirme eksikliği yüzünden rekor su (11.283 m³) ve gübre (1.485 kg N) tüketmek zorunda kalmaktadır. Düşük altyapı yatırımı ve 0,34 €/kg'lık en düşük birim satış fiyatı birleştiğinde, Antalya seracılığı kâğıt üstünde PI = 1,05 ile tam başa baş sınırında kalmakta, yüksek operasyonel riskler taşımaktadır."
Bu ölçümlerin çevresel değerler özetini ve analizini aşağıya yine tablo olarak ekliyorum:
Bu verilere baktığımızda da durumun bizim için hiç iç açıcı olmadığını görüyoruz.
ReCiPe 2016 Midpoint (H) metodolojisi ve Dünya Normalizasyon Faktörleri baz alınarak hesaplanan envanter ve normalize baskı skorları, Akdeniz havzasındaki 4 üretim modelinin çevresel maliyetini net bir biçimde ortaya koymaktadır:
1. Net Su Tüketimi ve Su Baskısı Skoru: Antalya Zirvede (11.283 m³/ha - Normalize Skor: 42)
Bulgu: Antalya seraları hektar başına yıllık 13.170 m³ toplam, 11.283 m³ net su tüketimi ile Akdeniz havzasındaki en yüksek su israfına imza atmaktadır. İspanya Almería aynı üretimi 3.475 m³ net su ile gerçekleştirirken; Antalya'nın Normalize Su Tüketimi Baskı Skoru 42 puan ile Almería'nın (13 puan) 3,2 katına ulaşmaktadır.
Mühendislik Teşhisi: Serada havalandırma ve iklimlendirme mühendisliği bulunmadığı için iç sıcaklık yükselmekte, aşırı evapotranspirasyonu (terlemeyi) dengelemek için toprağa sürekli kuyu suyu pompalanmaktadır.
2. Gübre Yükü, Ötrofikasyon ve Karasal Ekotoksisite Patlaması
Bulgu: Antalya, hektar başına 1.485 kg Azot (N), 2.525 kg Potasyum (K₂O) ve 853 kg Fosfor (P₂O₅) kullanımıyla tüm havzada rekor kırmaktadır. İspanya'nın (603 kg N) 2,4 katı azot yükleyen Antalya; 328.531 kg 1,4-DCB eq/ha Karasal Ekotoksisite değeriyle açık ara ilk sıradadır.
Sahadaki Yansıması: Yüksek pH'lı ve kireçli Aksu topraklarında kilitlenen gübreler yeraltı sularına yıkanmakta; Aksu (73,2 mg/L) ve Serik (94,4 mg/L) kuyu sularındaki nitrat kirliliğini ve 35,5 kg N eq Denizel Ötrofikasyon baskısını doğrudan körüklemektedir.
3. İnsan Kanserojen Toksisitesinde "Kırmızı Alarm" (Normalize Skor: 1.419)
Bulgu: Antalya seracılığı, 14.617 kg 1,4-DCB eq/ha İnsan Kanserojen Toksisitesi değeri ve 1.419 normalize edilmiş baskı skoru ile çok kötü bir tablo sunmaktadır. Bu skor İspanya'nın (722) 2 katı, İtalya'nın (348) 4 katı büyüklüktedir.
Toplumsal Maliyet: Biyolojik mücadele (GİP) uygulamayan, havalandırma eksikliği nedeniyle yaprak yüzeyinde oluşan nem yapışmasını ve mantari hastalıkları kimyasal ilaçlarla bastırmaya çalışan Antalya serası, çevresel yükü doğrudan insan ve üretici sağlığı riski olarak ödemektedir.
4. Karbon Ayak İzi / İklim Değişikliği Baskısı (53.818 kg CO₂ eq/ha)
Bulgu: Antalya seraları, 53.818 kg CO₂ eq/ha karbon ayak izi ile İspanya Almería'nın (28.678 kg CO₂ eq) yaklaşık 2 katı emisyon üretmekte; Tunus Monastir (54.087 kg) ile birlikte atmosferik yükte zirveyi paylaşmaktadır.
ÖZET:
"ReCiPe 2016 normalize çevresel baskı skorları (İnsan Toksisitesi: 1.419, Su Baskısı: 42, Karasal Ekotoksisite: 328.531); Antalya serasındaki yüksek kirlilik ve emisyonun tesadüfi olmadığını gösterir.
Bu vahim göstergeler; yapısal inşaat, havalandırma ve yön/bakı hatalarını (birinci düğmeyi) kapatmak için toprağa basılan aşırı gübre ve pompalanan kontrolsüz suyun "Kaçınılmaz Yaşam Döngüsü " faturasıdır. Semptomlar (su, gübre, ilaç) azaltılmak isteniyorsa, işe seranın yapı mühendisliğinden başlanmak zorundadır.
Şimdi bir de finansal tablolara bakalım. Yani gelir-gider ve karlılık. Burada dikkat edilmesi gereken şey kar değil karlılık yani fizibıllık yani teknik olarak etkinlik yani ekonomik verimlilik:
İktisadi ve tarımsal analizlerin en kritik ayrım noktası tam olarak burasıdır: Dönemsel Nakit Kâr (Accounting Profit) ile Karlılık İndeksi / Ekonomik Verimlilik (Profitability Index - PI / Feasibility) arasındaki fark.
Yani benim bu makalede takıldığım ve geriye dönmeme neden olan ekonomik gerçeklik.
Çiftçi veya tüccar dönemsel nakit giriş-çıkışına bakıp "Kâr ettim" diyebilir; ancak bir yatırımın, sektörün ya da ülkenin kaynak kullanımındaki teknik ve ekonomik etkinliğini belirleyen temel gösterge Yaşam Döngüsü Maliyetlendirmesindeki (LCC) Karlılık İndeksi (PI) sonucudur.
Uluslararası araştırmanın (Sturiale et al., 2024) sunduğu finansal tablolar (LCC) üzerinden bu ayrımı ve Akdeniz havzasındaki 4 ülkenin ekonomik verimlilik resmini masaya yatıralım:
-Kavramsal Çerçeve: "Kâr" ile "Karlılık / Fizibilite (PI)" Arasındaki Fark
Dönemsel Muhasebe Kârı (Nakit Marjı): Sadece o sezonki Brüt Gelir ile Üretim İşletme Giderleri (OPEX) arasındaki farktır.
Antalya çiftçisi domatesini 0,34 €/kg'dan satıp 50.116 €/ha gelir elde eder; 34.408 €/ha işletme masrafını ödedikten sonra cebine kalan 15.708 €/ha/yıl nakit marja bakarak kendisini kârda görebilir.
Karlılık İndeksi (Profitability Index - PI / Ekonomik Verimlilik): İlk kurulum yatırımı (CAPEX), yıpranma amortismanları, zaman değeri ve alternatif sermaye maliyetini (iskonto faizini) kapsayan boyutsuz bir fizibilite oranına dayanır.
Teknik bir konu. Kafanızı karıştırmayacağım. Ancak:
Karlılık (PI)= 1,00 = Başa baş noktasıdır (Zero Value Added).
Yatırım ek değer yaratmaz, sermayesini ucu ucuna kurtarır, yani aslında bu yatırım yok hükmünde bir yatırımdır. Sadece sizin hobi amaçlı uğraşınız olabilir.
-Akdeniz Havzası 4 Ülke Gelir-Gider ve Karlılık (PI) Karşılaştırması
Araştırma konsorsiyumunun tablolarından çekilen 20 yıllık zaman ufkundaki (%10 Euro sabit iskonto faizli) finansal bilanço özeti yukarıya eklediğim tablo gibidir.
Tablonun Açığa Çıkardığı Teknik ve Ekonomik Verimlilik Analizi
1) Almería (İspanya) – En Yüksek Ekonomik Etkinlik (PI =2,25): Almería, tek kısa bahar siklusu (112 gün) ve Entegre Zararlı Yönetimi (GİP - Biyolojik Mücadele) ile düşük sulama ve gübre işletme maliyetine karşılık 0,78 €/kg birim fiyat yakalayarak Akdeniz'in yatırım verimliliği en yüksek modelini sunmaktadır.
2) Toscana (İtalya) – Yüksek Teknoloji ve Niş Değer (PI =1,82): Dekar başına 2.313 €/yıl ile en yüksek sabit altyapı yatırımını (topraksız tarım kokopit ünitesi, otomasyon ve acil durum ısıtması) yapmaktadır. Ancak ürettiği niş çeşidi 1,44 €/kg gibi yüksek bir fiyatla satarak yatırımı son derece verimli ve fizıbıl bir noktaya taşımaktadır.
3) Toscana (İtalya) – Yüksek Teknoloji ve Niş Değer (PI = 1,82): Dekar başına 2.313 €/yıl ile en yüksek sabit altyapı yatırımını (topraksız tarım kokopit ünitesi, otomasyon ve acil durum ısıtması) yapmaktadır. Ancak ürettiği niş çeşidi 1,44 €/kg gibi yüksek bir fiyatla satarak yatırımı son derece verimli ve fizıbıl bir noktaya taşımaktadır.
4) Antalya (Türkiye) – "Başa Baş Paradoksu" ve Ekonomik Verimsizlik (PI= 1,05): Antalya'da seranın ilk altyapı ve amortisman yatırımı dekar başına yılda sadece 628 €/da/yıl seviyesindedir (4 ülke arasındaki en düşük yatırım). Buna karşın yıllık işletme harcamasının %38'i (13.107 €/ha) sadece gübreye gitmektedir. Domates 0,34 €/kg gibi en düşük fiyata satıldığı için 20 yıllık ortalama/uygulamadaki/makaleye göre %10 faizli fizibilite indeksinde karlılık başa baş sınırına çakılmaktadır.
4. "Kar Var Ama Karlılık Yok" Paradoksu Neden Devasa Bir Risk?
Antalya çiftçisi sezonluk nakit akışında (kâr) 15.708 €/ha marj elde ettiği için sistemin çalıştığını varsayıyor.
Fakat fizibilite bilimi (PI) açısından 1,05 değeri; Türkiye'deki yüksek enflasyon, döviz riski, sermaye faizi ve tarımsal risk primi eklendiğinde doğrudan net zarara karşılık gelir. Bu değer tarımsal mühendislik ve tarım ekonomisi hesaplarında manüplatif yani projeyi ittirip uygulama değeridir. Aslında bu projenin size uygulanabilir olmadığını fısıldar.
Peki örneklem seramızdaki bu değerin kaynağı ya da şöyle diyeyim verinin kaynağı yani projenin yatırım ve işletme tutarı verilerinin kaynağı resmi veriler midir?
Ya da onaylanmış bir tarımsal mühendislik projesi midir?
Bence de makalenin açıklamasında da hayır.
Yatırım verileri ve bence buradaki sorunun kök nedeni olan sabit yatırım verileri çiftçi beyanına dayanıyor.
Yani onun cebinden çıkana dair beyanı.
Minimize edilmiş taleplerin minimize edilmiş sonuçları yani.
Olması gerekene göre değil, olana göre.
İşte bu nedenle;
Sorunun kök nedeni: "Birinci düğme" (yön, bakı, havalandırma, yapısal mühendislik) yanlış iliklendiği için yatırım teknik yeterliliklere ve hesaplara göre yapılmamış (CAPEX düşük); teknik yapı yetersiz olunca eksiklikler ve altyapının yarattığı fotosentez çöküşünü ve hastalık krizlerini bastırmak için toprağa sürekli aşırı gübre ve su pompalanmıştır (OPEX yüksek).
Özetle; yapısal/mühendislik tasarımı zayıf olan bir serada ne kadar çok kütlesel tonaj üretilirse üretilsin, birim fiyat düşük ve operasyonel giderler yüksek kaldıkça ekonomik verimlilik (PI) başa baş sefaletinden kurtulamamaktadır.
İşte burası, Türkiye tarımsal altyapısında olduğu gibi seracılık altyapısındaki yapısal sorunun kalbini oluşturuyor.
Tarımsal alt yapı yani tarımın icra edildiği ana yapıların (sera, ahır, ağıl, plantasyonlar, kümes vb.) hem tarımsal mühendislik hem de tarım ekonomisi yeterlilikleri ile yapılmaması durumunda karlılık/ekonomik verimlilik ve hatta etkililik beklenemez. Beklenemiyor zaten. Olmuyor. Bazen sel alıyor, bazen yel alıyor, bazen banka alıyor, bazen tüccar bazen market bazen ise kendiniz kendi cebinizi alıyorsunuz. Buzağı olup ölüyorsunuz, domates olup çürüyorsunuz, tavuk olup yumurtlamam diyorsunuz.
İşte bu ana sorun ülkemiz tarımın ANA YAPISAL SORUNLARINDAN BİRİDİR.
Şimdi makaleye eklediğim fotoğrafa bakın.
Biri İspanya Almeria, diğeri bizim Antalya Aksu.
Ne görüyorsunuz?
İlkinde belli bir yön, bakı, toprak yapısı, konuşlanma ve düzenlilik.
Bizimkinde ne görüyorsunuz?
Düzensizlik.
Yani, Birinci Düğmenin Yanlış İliklenmesi ve Bunun Yarattığı Domino Etkisi
Birinci düğme (yön, bakı, konstrüksiyon tipi, çatı açısı ve havalandırma tasarımı), (kapasite, dönemsellik, ürün çeşidi, proje onay/kabul/yapılabilirlik aşamalarının atlanması, hesapsız kredi-hibe-teşvikler vb) yanlış iliklendiğinde; ortaya çıkan aşırı su, gübre ve ilaç kullanımı çiftçinin bağımsız bir agronomik tercihi değil, hatalı yapıyı ayakta tutmak için geliştirdiği zorunlu savunma mekanizmalarının ve domino etkisinin bir sonucudur.
Örneğin:
Yanlış Bakı/Yön ve Güneşlenme Eksikliği → Fotosentez Çöküşü ve Gübre Bağımlılığı,
Yetersiz Havalandırma → Kırağı/Nem Yapışması ve Fungisit Bağımlılığı gibi.
Böylesine "yapısallık" içeren bir tarım yapısında çiftçinin uğraşısı daha çok girdi, daha çok kaynak kullanımı ve israfı, daha çok finansman ve daha çok harcama demektir.
Ve ne yazık ki; verim miktarını artırmak ama para kazanamamak demektir.
Zaten baştan lades demişsiniz demektir.
Peki bu sadece seralara özgü bir şey midir?
Hayır.
Hemen hemen bütün tarımsal altyapılarda bu sorunu görürsünüz.
Kümeslerde, ahırlarda vs.
Kuzey bakıda Ceviz Plantasyonları görürsünüz.
Çevre yolu dibinde kümesler görürsünüz.
Neden acaba?
Ülkede Tarım Mühendisi mi bitti yoksa Tarımsal Mühendislik mi?
Bitti ise neden acaba?
Gördünüz mü domino etkisini.
Şimdi anladınız mı değerli dostlar, çiftçiler?
Neden diye!
Siz kaynakları sonuna kadar tüketin ama kazanamayın olacak iş midir?
Sonra da COP31'de oturup dünyayı kurtarırız.
Bütün ülkeler elbirliğiyle.
Sıfır atık,
Çevre kirliliği,
Emisyon azaltım,
İklim direnci,
Pestisit, gübre, hayvanın gaitası, metan gazı.
İyi tamam da biz ettik biz eyledik.
Önce ülkemizin tarımsal üretim alt yapısını düzeltmekten başlasak diyorum.
Önce Antalya'nın yarasına baksak!
Proje
Hibe vs leri bir tarafa koyarak.
