Haber Merkezi / Tarım politikaları uzmanı Ergin Kahveci, ABD Tarım Bakanlığı (USDA ERS) ve OECD Tarım Politikası İzleme ve Değerlendirme 2026 raporu verilerine dayanarak ABD ve Türkiye tarımındaki Toplam Faktör Verimliliği (TFP) eğilimlerini mercek altına aldı.

Kahveci, Türkiye’de 2014–2023 döneminde yıllık ortalama %2,0’ye ulaşan tarımsal TFP artışının küresel ortalamanın 2,5 katı olduğunu belirtirken, tatlı su çekimlerinin %85’e dayandığı ve desteklerin bilgi/inovasyon yerine altyapı ile müdahalelerde yoğunlaştığı koşullarda bu ivmenin sürdürülebilirliği için uyarıda bulundu.

TFP nedir, neden tek başına dekar verimine bakılmamalı?

Tarımsal üretimde başarıyı ölçerken yalnızca dekar başına verim veya çalışan başına üretim gibi tekil göstergelere bakmanın yanıltıcı olabileceğini kaydeden Ergin Kahveci, gerçek teknolojik ilerleme ve politika etkinliğinin Toplam Faktör Verimliliği (TFP) ile ölçüldüğünü ifade etti.

Kahveci, TFP’yi tarımsal üretimde kullanılan toprak, işgücü, sermaye, gübre, tohum, yem ve enerji gibi tüm girdilerin maliyet paylarıyla ağırlıklandırılmış toplam değişimi ile elde edilen toplam çıktı değişimi arasındaki fark olarak tanımladı.

Pratik mantığının “Çıktı artışı − Ağırlıklandırılmış girdi artışı” olduğunu aktaran Kahveci, şu örnekle durumu şöyle anlattı:

"Bir işletmenin ya da ülkenin toplam tarımsal üretimi bir yılda %5 artmış olsun. Buna karşılık kullanılan tüm girdilerin toplam hacmi %2 artmışsa, büyümenin 2 puanı daha fazla girdi kullanımından, kalan %3’lük kısmı ise tohum ıslahı, doğru gübreleme, modern sulama ve daha iyi yönetim gibi verimlilik kazanımlarından (TFP) gelir.

Tam tersi durumda üretim %2 artarken girdi kullanımı %3 artmışsa, ortada -%1’lik bir TFP düşüşü vardır; yani büyüme verimlilikten değil, kaynak ve maliyet yığmadan besleniyordur."

Antalya’da COP31 konuşulurken, Ergin Kahveci’den çarpıcı uyarı: Seralarımızda "Sessiz Kriz" büyüyor!
Antalya’da COP31 konuşulurken, Ergin Kahveci’den çarpıcı uyarı: Seralarımızda "Sessiz Kriz" büyüyor!
İçeriği Görüntüle

ABD’de 75 yıllık dönüşüm ve son on yıldaki yavaşlama

USDA ERS’nin 1948–2023 dönemini kapsayan verilerine dikkat çeken Kahveci, Amerikan tarımının uzun vadede girdi yığmaya değil yapısal dönüşüme ve verimliliğe dayandığını vurguladı.

Kahveci, bu 75 yılda toplam çıktı endeksinin 3,10 katına çıkarken toplam girdi endeksinin 1,09 ile yatay kaldığını, işgücünün %73 azaldığını, tarım arazisinin %28 daraldığını, buna karşılık ara girdilerin 2,44 kat artarak TFP’nin toplamda 2,84 katına yükseldiğini kaydetti.

OECD 2026 raporundaki güncel tablonun ise son on yılda ABD’de bu ivmenin zayıfladığını gösterdiğini belirten Kahveci, 1991–2000 döneminde yıllık %2,3 olan ABD TFP artışının 2014–2023 döneminde yıllık ortalama %0,1’e gerilediğini ifade etti.

Kahveci, aynı dönemde yıllık %0,4–%0,5 civarındaki sınırlı üretim büyümesinin verimlilikten ziyade girdi yoğunlaşmasına dayandığını belirterek, 2000’lerin başından itibaren reel kamu Ar-Ge harcamalarındaki yavaş büyümenin, teknolojik sınırda azalan getirilerin ve yeniliklerin sahaya yayılmasındaki gevşemenin bu yavaşlamada belirleyici olduğunu aktardı.

Türkiye’nin %2,0’lik ivmesi hangi unsurlara dayanıyor?

OECD 2026 raporunda Türkiye’nin küresel ortalamaların üzerinde güçlü bir verimlilik ivmesi yakaladığını kaydeden Ergin Kahveci, Türkiye’de tarımsal TFP büyümesinin 1991–2000’deki %0,9 seviyesinden 2014–2023 döneminde yıllık ortalama %2,0’ye çıktığını, bu oranın aynı dönemdeki %0,8’lik küresel ortalamanın 2,5 katına ulaştığını vurguladı.

Bu sayede 2014–2023’te yıllık ortalama %3,3’lük tarımsal üretim artışının ana sürükleyicisinin verimlilik kazanımları olduğunu dile getirdi.

Kahveci, Türkiye’deki bu performansı üç temel yapısal unsura dayandırdı:

Sulama ve altyapı yatırımları: Genel hizmet destekleri (GSSE) içinde sulama altyapısının ağırlıklı pay alması ve kapalı/borulu sulama sistemlerinin yaygınlaşmasının (2003’teki ~%6’dan 2025 sonunda ~%38’e yükselmesi) verim artışını desteklediğini belirtti.

Türkiye’de toplam destekler içinde genel hizmetlerin (%GSSE / TSE) payının ortalamada %36,21 iken ABD’de %12,15 olduğunu aktaran Kahveci, raporda Türkiye’de GSSE içinde tarımsal bilgi ve inovasyon sistemine (AKIS) ayrılan payın düşük kaldığı, altyapı ve pazarlama/müdahale harcamalarının ağırlıkta olduğu ve bilgi, yayım ile dijitalleşmeye daha fazla kaynak aktarılmasının önerildiğini kaydetti.

Tohum, girdi ve teknoloji adaptasyonu: Sertifikalı tohum, makineleşme ve modern işletme uygulamalarının sahada karşılık bulmasının çıktıyı yukarı taşıdığını ifade etti.

İstihdamın yapısal dönüşümü: Tarımın toplam istihdamdaki payının gerilemesi ile işgücü ve arazi yapısındaki değişimin verimlilik hesaplamalarına olumlu yansıdığını söyledi.

Su, bitki besin maddesi ve destek yapısı alarmı: “Tıpkı Antalya seraları gibi”

Türkiye’deki %2,0’lik TFP büyümesinin veri seti içinde tutarlı ve gerçekçi bir ivmeyi yansıttığını ancak “kolay kazanılmış” ya da “sınırsız fiziksel marjı olan” bir büyüme olarak okunmaması gerektiğini vurgulayan Kahveci, iki kritik soruna dikkat çekti.

Birincisinin su ve bitki besin maddesi baskısı olduğunu belirten Kahveci, Türkiye’de tarımın tatlı su çekimlerinin %85,0’ini kullandığını (OECD ortalaması %47,7) ve su stresi göstergesinin 36,6’ya yükseldiğini kaydetti. Azot (32,8 kg/ha) ve özellikle fosfor (8,7 kg/ha) dengelerinin OECD ortalamalarının üzerinde seyrederek doğal kaynaklar üzerindeki yükü artırdığını ifade eden Kahveci, bu durumu "Tıpkı Antalya Seralarında olduğu gibi" sözleriyle örnekledi.

İkinci sorunun ise destek harcamalarının bileşimi olduğunu söyleyen Kahveci, toplam destekler içinde genel hizmetlerin (%GSSE/TSE) payı %36,21 ile yüksek görünse de bu kaynağın önemli kısmının sulama altyapısı ile kamu iktisadi teşebbüslerinin görev zararı ve pazarlama/müdahale kalemlerinde yoğunlaştığını, tarımsal bilgi, inovasyon ve yayım sistemine (Ar-Ge/AKIS) ayrılan payın ise OECD ortalamasının altında kaldığını vurguladı.

“İyi yönetim ve bilgi odaklı politika” çağrısı

ABD ve Türkiye verilerinin birlikte okunduğunda ortaya çıkan tabloyu değerlendiren Ergin Kahveci, ABD’de olgunlaşmış yapı ve yavaşlayan kamu Ar-Ge ivmesinin verimliliği baskıladığını, Türkiye’de ise hem altyapı/yayılım marjı hem de henüz yeterince değerlendirilmemiş bir Ar-Ge, yayım ve dijital tarım potansiyeli bulunduğunu ifade etti.

Bu potansiyelin kendiliğinden parlak bir geleceğe dönüşmeyeceğini kaydeden Kahveci, "Su çekimlerinin %85’e dayandığı bir ülkede verimliliği daha fazla su ve girdi tüketerek artırmak mümkün değildir" diye konuştu.

Kahveci, desteklerin Ar-Ge, yayım ve dijitalleşmeye kaydırılması ve ödemelerin toprak sağlığı, azot etkinliği ve su kullanımı gibi ölçülebilir sonuçlara bağlanması halinde Türkiye’nin %2,0’lik TFP ivmesini kalıcı ve sürdürülebilir bir başarı hikayesine dönüştürebileceğini belirtti.

Aksi halde girdi ve kaynak büyümesiyle gidilecek yolun sonunun tıkanma olacağını vurgulayan Kahveci, değerlendirmesini şu sözlerle tamamladı:"Gelişen dünyada 'geç kalma' lüksümüz ve 'geç kalındı' gibi bir bahanemiz olmamalıdır."