Haber Merkezi / Türkiye'de tarımsal destekler tartışılırken çoğunlukla bütçenin toplam büyüklüğü öne çıkıyor. Tarım Politikaları Uzmanı Ergin Kahveci ise Türkiye ile İngiltere'nin tarımsal destek bütçelerini karşılaştırarak, toplam rakamın tek başına çiftçiye verilen desteğin düzeyini göstermediğine dikkat çekti.
Kahveci'nin paylaştığı verilere göre İngiltere'de 1 Nisan 2025-31 Mart 2026 dönemini kapsayan tarımsal destek programının bütçesi 2 milyar 322 milyon sterlin.
Türkiye'nin 2025 yılı tarımsal destek bütçesi ise 158 milyar 550 milyon TL. Kahveci, 2025 yılı ortalama döviz satış kurunu kullanarak bu tutarı yaklaşık 3 milyar 31 milyon sterlin olarak hesaplıyor.
Buna göre toplam bütçe büyüklüğünde Türkiye'nin ayırdığı kaynak İngiltere'nin yaklaşık 1,31 katına karşılık geliyor.
Ancak Kahveci'ye göre asıl dikkat edilmesi gereken nokta toplam bütçenin kaç üretici ve işletmeye dağıldığı.
İngiltere'de 101 bin işletme, Türkiye'de 2,36 milyon ÇKS kaydı
Karşılaştırmanın en çarpıcı bölümü burada ortaya çıkıyor.
Kahveci'nin kullandığı verilere göre İngiltere'deki destek bütçesi 101 bin 890 ticari işletme, Türkiye'deki destek bütçesi ise 2 milyon 363 bin 734 ÇKS kaydı üzerinden değerlendiriliyor.
Dolayısıyla Türkiye'deki kayıt sayısı İngiltere'deki işletme sayısının yaklaşık 23,2 katına ulaşıyor.
Kahveci, toplam destek bütçelerini bu sayılara eşit olarak böldüğünde şu aritmetik ortalamaya ulaşıyor:
- İngiltere: İşletme başına 22 bin 789 sterlin
- Türkiye: ÇKS kaydı başına 67 bin 76 TL, yaklaşık 1.282 sterlin
Bu hesaplamaya göre kayıtlı çiftçi/işletme başına ortaya çıkan ortalama destek tutarı arasında İngiltere lehine yaklaşık 17,8 kat fark bulunuyor.
17,8 katlık fark ne anlama geliyor?
Burada önemli bir ayrıntının altını çizmek gerekiyor.
Bu hesap, İngiltere'deki her çiftçinin gerçekten 22 bin 789 sterlin, Türkiye'deki her çiftçinin ise 67 bin 76 TL destek aldığı anlamına gelmiyor.
Kahveci'nin yaptığı karşılaştırma, toplam destek bütçesinin kayıtlı çiftçi/işletme sayısına eşit bölünmesiyle elde edilen aritmetik ortalamaya dayanıyor. Gerçek destek ödemeleri işletmenin büyüklüğüne, üretim faaliyetine ve destek programlarının koşullarına göre değişebiliyor.
Ayrıca karşılaştırılan dönemler de bire bir aynı değil. Türkiye verisi 2025 takvim yılını kapsarken İngiltere verisi 1 Nisan 2025-31 Mart 2026 mali yılını kapsıyor. Kahveci de bu farklılığa çalışmasında özellikle dikkat çekiyor.
Türkiye'nin tarımı büyük ama destek aynı ölçekte büyümüyor
Kahveci karşılaştırmayı yalnızca çiftçi sayısıyla sınırlı tutmuyor.
Çalışmasındaki hesaplamaya göre Türkiye'nin tarımsal katma değeri İngiltere'nin yaklaşık 5,4-5,9 katı, kayıtlı çiftçi sayısı ise 23,2 katı düzeyinde.
Buna karşılık toplam tarımsal destek bütçesindeki fark yalnızca 1,2-1,3 kat seviyesinde kalıyor. Kahveci bu nedenle ortaya çıkan tabloyu “ters realite” olarak tanımlıyor.
Kahveci'nin hesaplamasının özeti dikkat çekici:
- Tarım ekonomisinin büyüklüğü: 5,4-5,9 kat
- Kayıtlı çiftçi/işletme sayısı: 23,2 kat
- Toplam destek bütçesi: 1,2-1,3 kat
- Kayıt başına aritmetik ortalama farkı: 17,8 kat
Kahveci, buradan hareketle Türkiye'de tarımsal üretim hacmi ve kayıtlı üretici sayısının ölçeklenmesine karşın destek bütçesinin aynı ölçekte büyümediği değerlendirmesinde bulunuyor.
Kahveci: Asıl mesele toplam bütçenin büyüklüğü değil
Kahveci'nin çalışmasının vardığı nokta yalnızca daha fazla tarımsal destek verilmesi gerektiği yönünde değil.
Kahveci, tarım politikasındaki temel meselenin destek miktarından önce piyasa düzeni ve fiyat oluşumu olduğunu savunuyor. Desteklemeleri ise sürdürülebilir bir tarımsal sistemin araçlarından biri olarak değerlendiriyor.
Bu nedenle Kahveci'ye göre tarımsal destekler tartışılırken yalnızca “toplam kaç milyar lira ödendi?” sorusu değil, “Bu para kaç çiftçiye dağılıyor ve çiftçinin üretimde kalmasını sağlayacak büyüklüğe ulaşıyor mu?” sorusu da gündeme gelmeli.
