Sadettin İnan/ Tarım Kredi Kooperatiflerinde çiftçi ortakların kooperatiflerinde oluşan gelirin büyük bölümünü üst birliklere aktaran dikkat çekici bir uygulamanın belgesi ortaya çıktı.
Tarımdan Haber’in ulaştığı belge, bir taraftan zarar eden iştiraklerine milyarlarca lira kaynak aktaran Tarım Kredi Merkez Birliğinin, diğer taraftan sistemin temelini oluşturan kooperatiflerden nasıl düzenli kaynak topladığını gözler önüne serdi.
Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Yönetim Kurulunun 2 Mayıs 2025 tarih ve 125 sayılı kararıyla, net faiz geliri pozitif olan kooperatiflerin bu gelirlerinin yüzde 60’ının Denetime Katılma Payı olarak ayrılmasına karar verildi.
Karar, 1 Ocak 2025 tarihinden itibaren geçerli olmak üzere uygulanırken, kooperatiflerin net faiz gelirinden alınacak yüzde 60’lık pay E-Koop otomasyon sistemi üzerinden üçer aylık dönemlerde otomatik olarak hesaplanıyor ve tahakkuk ettiriliyor.
Böylece kooperatiflerden üst birliklere düzenli ve süreklilik taşıyan yeni bir kaynak aktarım mekanizması oluşturulmuş oldu.
ÇİFTÇİNİN ÖDEDİĞİ FAİZDEN OLUŞAN GELİRİN YÜZDE 60’I ALINIYOR
Belgede yer alan “Net Faiz Geliri” ifadesi, uygulamanın çiftçi açısından önemini daha da artırıyor.
Tarım Kredi ortağı çiftçiler, üretimlerini sürdürebilmek için kooperatiflerinden ayni ve nakdi kredi kullanıyor. Gübre, yem, tohum, akaryakıt ve diğer tarımsal ihtiyaçların finansmanında kullanılan bu krediler için çiftçi ortaklardan faiz tahsil ediliyor.
Dolayısıyla kooperatiflerin faiz gelirlerinin temelinde, çiftçi ortakların kullandıkları krediler ve bu krediler karşılığında ödedikleri faizler bulunuyor.
Yeni uygulamaya göre dönem sonunda net faiz geliri pozitif çıkan kooperatiflerin bu gelirinin yüzde 60’ı Denetime Katılma Payı olarak ayrılıyor.
Ayrılan tutarın yüzde 40’ı bağlı bulunulan Bölge Birliğine, yüzde 60’ı ise Merkez Birliğine gönderiliyor. Rakamlarla ifade edildiğinde uygulamanın büyüklüğü daha net ortaya çıkıyor.
Kooperatifin 100 liralık pozitif net faiz gelirinin 60 lirası kooperatiften çıkıyor. Bunun 24 lirası Bölge Birliğine, 36 lirası Merkez Birliğine aktarılırken, kooperatif bünyesinde 40 lira kalıyor.
Örneğin üç aylık dönemde 10 milyon lira net faiz geliri elde eden bir kooperatiften 6 milyon lira Denetime Katılma Payı alınıyor. Bunun 3,6 milyon lirası Merkez Birliğine, 2,4 milyon lirası Bölge Birliğine aktarılıyor.
KESİNTİ OTOMATİK HESAPLANIYOR, KOOPERATİFLER BORÇLANDIRILIYOR
Yüzde 60’lık uygulama kooperatiflerin tercihine de bırakılmış değil. Belgeye göre Denetime Katılma Payı, E-Koop otomasyon sisteminde üçer aylık dönemlerde otomatik olarak hesaplanıyor.
Hesaplama sonrasında ortaya çıkan tutarlar otomatik olarak tahakkuka alınırken, Merkez Birliği ve Bölge Birlikleri tarafından fon yönetimi modülü üzerinden kooperatiflere borçlandırma işlemi yapılıyor.
Dolayısıyla uygulama, 2025 yılına ilişkin tek seferlik bir kesinti niteliği taşımıyor. Mevcut düzenleme kapsamında net faiz geliri pozitif olduğu sürece kooperatiflerin gelirinden her üç aylık dönemde yüzde 60 oranında pay ayrılması öngörülüyor.
DENETİMLE İLGİSİ OLMAYAN HİZMETLER KESİNTİYE GEREKÇE GÖSTERİLDİ
Kooperatiflerin net faiz gelirinden yüzde 60 gibi yüksek bir pay alınırken, buna gösterilen gerekçeler de tartışma konusu.
Belgede E-Koop otomasyon sisteminin yazılım, bakım, teknik destek, güncelleme, donanım ve lisans giderlerinin yanı sıra TAKBİS, KKB ve MERNİS sorgulama ücretleri, e-fatura ve e-defter, mali mühür hizmetleri, kredi takip borç ihbarnameleri ve SMS gönderim ücretleri sıralanıyor.
Akaryakıt ve diğer enerji ürünlerinin kooperatiflere ulaştırılması sırasında ortaya çıkan personel, nakliye, bakım-onarım ve sigorta giderleri de gerekçeler arasında gösteriliyor.
Bunların önemli bir bölümünün zaten Merkez ve Bölge Birliklerinin kooperatif sistemi içerisinde yürüttüğü merkezi hizmetler olması dikkat çekiyor.
Öte yandan kesintiye gerekçe gösterilen hizmetlerin doğrudan “denetim” faaliyetiyle bir ilgisinin bulunmaması dikkat çekerken, “denetime katılma payı” kapsamında kooperatiflerin net faiz gelirinin yüzde 60’ının Merkez ve Bölge Birliklerine aktarılması, uygulamanın bir gider paylaşımından çok yüksek tutarlı bir kaynak transferine dönüştüğünü ortaya koyuyor.
YAZILIM, BAKIM VE MERNİS GİDERİNİN KARŞILIĞI NEDEN YÜZDE 60?
Uygulamadaki bir başka önemli soru işareti ise yüzde 60 oranının hangi hesaba göre belirlendiği.
Belgede sıralanan hizmetlerin kooperatif başına gerçek maliyetinin ne kadar olduğuna ilişkin bir hesap bulunmadığı gibi, söz konusu giderlerin neden kooperatiflerin net faiz gelirinin tam yüzde 60’ına karşılık geldiği de açıklanmıyor.
Dahası alınacak para hizmet maliyetine göre değil, kooperatifin net faiz gelirine göre artıyor.
Örneğin bir kooperatifin net faiz geliri 5 milyon liradan 10 milyon liraya yükseldiğinde yazılım, teknik destek veya MERNİS hizmetlerinin maliyeti iki katına çıkmasa bile kooperatiften alınacak pay 3 milyon liradan 6 milyon liraya yükseliyor.
Bu yönüyle uygulama, merkezi hizmetlerin gerçek maliyetinin karşılanmasından çok kooperatiflerin gelirleri üzerinden üst birliklere düzenli kaynak aktarılmasına neden oluyor.
KOOPERATİFLER YÜZDE 60’LIK KESİNTİDEN MUZDARİP
Tarım Kredi sisteminde geçmişte de kooperatiflerden çeşitli adlar altında paylar alınmasına rağmen, net faiz gelirinin yüzde 60’ına ulaşan bu ölçekte bir kesintinin uygulanmamış olması, yeni düzenlemeye yönelik rahatsızlığın temelini oluşturuyor.
Tarımdan Haber’in edindiği bilgilere göre uygulama, kooperatiflerde ciddi rahatsızlığa neden oluyor.
Çünkü kooperatiften üst birliklere aktarılan her lira, aynı zamanda çiftçi ortakların oluşturduğu kooperatifin öz kaynaklarını ve mali imkanlarını azaltıyor.
Kredi kapasitesinde, işletme sermayesinde, yatırımlarda veya ortaklara sunulacak hizmetlerde kullanılabilecek net faiz gelirinin yüzde 60’ının düzenli olarak kooperatif bünyesinden çıkarılması, kooperatiflerin mali yapılarını zayıflatırken, uygulamanın devam etmesi halinde kooperatiflerin mali sürdürülebilirliğini de tehdit edecek bir boyuta ulaşabileceği belirtiliyor.
KOOPERATİFLERDEN MERKEZ BİRLİĞİNE KAYNAK, MERKEZ BİRLİĞİNDEN ŞİRKETLERE MİLYARLAR
Yüzde 60’lık kesintinin asıl dikkat çeken boyutu ise Tarım Kredi iştiraklerine yapılan milyarlarca liralık kaynak aktarımlarıyla birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkıyor.
Tarımdan Haber geçtiğimiz aylarda Merkez Birliği kaynaklarından Tarım Kredi Marketlere 6,3 milyar lira, yağ şirketine ise 3,5 milyar lira aktarıldığını gündeme getirmişti. Sadece bu iki şirkete bu yıl aktarılan kaynak 9,8 milyar lirayı buldu.
Şimdi ortaya çıkan belge ise Merkez Birliğinin, iştiraklere milyarlarca liralık kaynak aktarırken aynı zamanda çiftçi ortakların kooperatiflerinde oluşan net faiz gelirlerinden düzenli olarak kaynak sağladığını gösteriyor.
Kooperatiflerden Merkez Birliğine düzenli kaynak sağlayan mekanizmanın ortaya çıkması, iştiraklere aktarılan milyarlarca liranın hangi mali yapı içerisinde finanse edildiğini çok daha önemli hale getiriyor.
DEVLETİN PARASI DEĞİL: TARIM KREDİ BİR ÇİFTÇİ KURULUŞU
Burada kamuoyunda Tarım Kredi ile ilgili yaygın bir algının da altını çizmek gerekiyor. Tarım Kredi Kooperatifleri çoğu zaman bir devlet kuruluşu, Tarım Kredi Marketler de devlet tarafından açılmış marketler olarak görülüyor. Bu nedenle şirketlerin zararlarının veya finansman ihtiyacının Hazine tarafından karşılandığı düşünülebiliyor.
Oysa Tarım Kredi bir kamu kurumu değil, çiftçi ortakların oluşturduğu kooperatif yapılanması.
Bu nedenle Merkez Birliğinden iştiraklere aktarılan milyarlarca liralık kaynak, çiftçinin üretimde kullanması gereken öz kaynaklarından aktarılıyor.
ŞİRKETLER AYAKTA TUTULURKEN FATURA ÇİFTÇİYE ÇIKIYOR
Tarım Kredi sistemindeki para hareketleri birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo çiftçi ortaklar açısından çok daha kritik hale geliyor.
Kooperatiflerin güçlendirilmesi ve kaynaklarının çiftçi ortaklar yararına kullanılması gerekirken, kooperatiflerde oluşan pozitif net faiz gelirinin yüzde 60’ı düzenli olarak üst birliklere aktarılıyor.
Buna karşılık zarar eden veya finansman ihtiyacı bulunan iştirakler Merkez Birliği kaynaklarından milyarlarca lirayla destekleniyor.
Böylece bir tarafta şirketler Merkez Birliği kaynaklarıyla ayakta tutulurken, diğer tarafta bu sistemin temelini oluşturan kooperatiflerin mali kaynakları yüzde 60 gibi yüksek bir kesintiyle azaltılıyor. Böylece zarar eden şirketlerin mali yükü çiftçi ortakların oluşturduğu kooperatif sistemine çıkarılıyor.
