Sadettin İnan / Türkiye, şeker piyasasındaki "gizli istilayı" ve bu istilayı yöneten ithalat lobisini ilk kez bizim belgelerimizle tanıdı. Ancak pancar üreticisinin yaşadığı o büyük sıkıntı, şimdi çok daha farklı bir boyuta taşınmak isteniyor. Sağlık Bakanlığı'nın üzerinde çalıştığı "Sağlıklı Hayata Katkı Fonu Kanun Taslağı", ilk bakışta "sağlık" hedefiyle hazırlanmış gibi görünse de, düzenlemenin mevcut hali, pancar şekeri kullanılan ürünlerin maliyetini artırırken üreticileri yüksek yoğunluklu tatlandırıcı (YYT) kullanımına yönlendirebilecek bir yapı ortaya koyuyor.
İlaç lobisinden gıda istilasına uzanan süreç
Dosyamızın ilk iki bölümünde; Türkiye’nin gıda piyasasının nasıl adım adım kimyasallaştığını, ilaç sektörü kılıfıyla ülkeye giren tonlarca maddenin aslında içecek ve atıştırmalık devleri tarafından "maliyet düşürücü" olarak kullanıldığını belgelerimizle ifşa etmiştik. Şimdi ise bu sürecin sadece bir başlangıç olduğunu, yaklaşan yasal düzenlemeyle "kimyasalın teşvik edileceği" bir döneme girdiğimizi görüyoruz.
Sağlık gerekçesiyle yeni fon kuruluyor
Sağlık Bakanlığı'nın üzerinde çalıştığı; Sağlıkla İlgili Bazı Kanunlarda ve 663 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Düzenleme ile birlikte hazırlanan Sağlıklı Hayata Katkı Fonu taslağı, şekerli içecekler ve yüksek şeker içeren gıdalara yeni mali yükler getirecek.
Taslakta, ambalajlı gıdaların yağ ve nişasta bazlı şeker (NBŞ) içeriğine ilişkin uyarı ibarelerinin zorunlu hale getirilmesi öngörülürken, kurallara uymayanlara idari yaptırım uygulanması da düzenleniyor.
Amaç obezite ve diyabetle mücadele
Taslağın gerekçesinde Türkiye'de obezite, diyabet, kalp-damar hastalıkları ve diğer bulaşıcı olmayan hastalıkların giderek arttığına dikkat çekiliyor.
Özellikle çocuklar ve gençler arasında şekerli içecekler ile yüksek şeker içeren ürünlerin yaygın tüketiminin halk sağlığı açısından önemli risk oluşturduğu belirtilirken, ilave şeker tüketiminin azaltılması amacıyla yeni bir finansman mekanizmasının oluşturulacağı ifade ediliyor.
Fonun yönetimi 7 bakan yardımcısında olacak
Sağlıklı Hayata Katkı Fonunun sekretaryasını Sağlık Bakanlığı yürütecek. Fon Yönetim Kurulu ise Sağlık Bakan Yardımcısının başkanlığında;
- Tarım ve Orman Bakanlığı
- Hazine ve Maliye Bakanlığı
- Ticaret Bakanlığı
- Gençlik ve Spor Bakanlığı
- Millî Eğitim Bakanlığı
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı
bakan yardımcılarından oluşacak.
Vergi yükü pancar şekeri, NBŞ ve kimyasal tatlandırıcıda eşit değil
Fonun geliri, şekerli içecekler ve yüksek şeker içeren gıdalardan alınacak yeni vergilerden oluşacak. Ancak alınacak ek vergi pancar şekeri, nişasta bazlı şeker ve yüksek yoğunluklu tatlandırıcılarda eşit bir şekilde uygulanmayacak.
Pancar şekeri kullanan ürünlere kademeli vergi
Pancar şekeri kullanılan içeceklerde kullanılan miktara göre kademeli katkı payı alınacak.
İçeriğinde pancar şekeri bulunan ve aşırı tüketimi tavsiye edilmeyen atıştırmalıklarda ise; satış fiyatı üzerinden %20 ilave vergi alınacak.
NBŞ kullanan ürünlerde tek ve yüksek oran
Nişasta bazlı şeker içeren içeceklerde ise; sadece NBŞ kullanılmış veya NBŞ katılmış olsun miktarına bakılmaksızın temel ÖTV’nin %200’ü, içeriğinde NBŞ bulunan ve aşırı tüketimi tavsiye edilmeyen atıştırmalıklarda ise; miktarına bakılmaksızın temel ÖTV’nin %40’ı ilave vergi alınacak.
Kimyasal tatlandırıcıya en düşük katkı payı
Yüksek Yoğunluklu Tatlandırıcılar da ise; Yüksek yoğunluklu tatlandırıcı içeren içeceklerde temel ÖTV’nin %15’i, ilave şeker ile yüksek yoğunluklu tatlandırıcıyı birlikte içeren içeceklerde 100 ml’deki şeker gramajına tekabül eden tutara ilave olarak temel ÖTV’nin %15’i ilave vergi alınacak.
Aynı ürün üzerinden hesaplama dikkat çekiyor
Alınacak ilave verginin daha anlaşılır olması için 10,6 gr şeker içeren 330 ml gazlı içecek üzerinden bir örnek verecek olursak; mevcut satış fiyatı 50 lira olan gazlı içeceğin fiyatı yeni düzenleme sonrasında 57,77 liraya yükselecek.
Aynı ürünün şeker oranı 7,4 grama düşürülürse fiyat 53,88 liraya, hem düşük şeker hem tatlandırıcı kullanılması halinde 55,83 liraya, yalnızca tatlandırıcı kullanılması durumunda ise 51,94 liraya kadar geriliyor.
Görüleceği üzere taslak mevcut hali ile pancar şekeri kullanımını cezalandırırken, YYT kullanımını özendirecek.
Taslakta yer alan maliyet hesabı, pancar şekeri kullanan ürünlerin maliyetini artırırken, yalnızca yüksek yoğunluklu tatlandırıcı kullanılan ürünlerde fiyat artışının oldukça sınırlı kaldığını ortaya koyuyor. Bu tablo, üreticilerin ürün reçetelerini yeniden şekillendirmesine yol açabilecek bir teşvik mekanizması oluşturuyor.
Fon gelirleri nerelerde kullanılacak?
Fon kaynaklarının; okul projeleri, belediyelerle yürütülecek sağlıklı yaşam etkinlikleri, spor faaliyetleri, iletişim kampanyaları, sağlık kuruluşlarıyla ortak projeler, gıda sanayisinin şeker azaltımı ve ürün reformülasyonu için Ar-Ge destekleri gibi alanlarda kullanılması planlanıyor.
Taslakta ayrıca fonun, Tarım ve Orman Bakanlığınca belirlenecek tütün ve şeker pancarı üreticilerine destek amacıyla da harcama yapabileceği hükmü yer alıyor.
Taslak henüz yasalaşmış değil. Ancak mevcut haliyle düzenleme, halk sağlığını koruma hedefiyle hazırlanırken, gıda sanayisinin hangi tatlandırıcıyı tercih edeceğini de ekonomik olarak belirleyen yeni bir mekanizma oluşturuyor. Haber dosyamızın bundan sonraki aşamasında, bu maliyet farkının üretici tercihlerini ve pancar şekeri sektörünü nasıl etkileyeceğini masaya yatıracağız.
Pancarın çığlığı dosyası
1. Bölüm: Şekerin 'gizli' istilası ve sofralarımızdaki kimyasal tehdit
2. Bölüm: İşte şekerin ithalat lobisi! Türkiye'ye kimyasal tatlandırıcı dolduran o firmalar
3. Bölüm: Şekerli içeceklere yeni fon geliyor! Pancar şekeri pahalanacak, tatlandırıcı teşvik edilecek!