Anadolu yemek kültürünün temel taşlarından biri olan fasulye (Phaseolus L.), sadece ekonomik bir gıda maddesi değil, aynı zamanda stratejik bir genetik rezervdir. Bir zamanlar kısıtlı bütçelerin tasarruf tedbiri olarak görülen bu ürün, günümüzde küresel biyolojik çeşitlilik savaşlarının merkezinde yer almaktadır. Global Crop Diversity Trust (Crop Trust) tarafından yayımlanan 2025 yılı raporu, Türkiye’nin bu alandaki konumunu ve izlediği korumacı politikanın önemini bilimsel verilerle ortaya koymaktadır.
1. Küresel Üretim ve Ticaret Panoraması FAOSTAT verilerine dayanarak hazırlanan rapora göre, fasulye dünya genelinde 36 milyon hektardan fazla alanda ekilmekte ve 56 milyon tonu aşkın bir üretim hacmine ulaşmaktadır. Brüt üretim değeri 30,3 milyar ABD doları olan bu ürünün küresel ticaretinde Türkiye, en önemli ithalatçı ülkeler (ilk 12) arasında yer alarak gıda tedarik zincirindeki bağımlılığını ve bu alandaki stratejik riskini sürdürmektedir.
2. Genetik Kaynakların Muhafazası ve Türkiye’nin Başarısı Dünya genelinde 192 farklı kurumda toplam 194.392 genetik örnek (aksesyon) koruma altındadır. Türkiye, bu alandaki verileriyle dikkat çekici bir performans sergilemektedir:
-Koleksiyon Hacmi: Türkiye, 2.408 genetik örnek (aksesyon) ile dünya sıralamasında 20. basamakta yer almaktadır.
-Depolama Standartları: Küresel koleksiyonun yalnızca %50,4’ü ideal koruma koşullarındayken, Türkiye koleksiyonunun %100’ünü uzun süreli (-18/-20°C) depolama standartlarında muhafaza etmektedir.
-Yerel Çeşit Zenginliği: Muhafaza edilen örneklerin büyük kısmını Karadeniz, Doğu ve İç Anadolu’nun kadim tarım kültüründen gelen yerel çeşitler ve ata tohumları oluşturmaktadır.
[İLGİLİ MAKALE]
Ergin Kahveci: "Fasulye Gibi Kendini Nimetten Saymak..." Yazarın makalesinin tamamını okumak ve teknik verileri detaylı incelemek için buraya tıklayın...
3. Stratejik Tercih: Kontrollü Erişim (MLS vs. SMTA) Makalenin en kritik tartışma noktalarından biri, genetik kaynaklara erişim protokolleridir. Türkiye’nin Çok Taraflı Sistem (MLS) içindeki belirsiz görünümü, aslında ulusal çıkarları önceleyen rasyonel bir tercihin sonucudur:
-Açık Büfe Paradoksu: Genetik mirası "otomatik erişime" (MLS) açmak, yerel çeşitlerin kontrolsüzce uluslararası dolaşıma girmesi riskini taşır.
-SMTA Protokolü: Türkiye, "Standart Materyal Transfer Anlaşması" (SMTA) kullanarak, genetik hazinesini kapalı tutmamakta; ancak bilimsel araştırma ve ıslah amaçlı başvuruları kayıt altına alarak kontrollü bir şekilde paylaşmaktadır.
4. "Ata Tohumu" Kavramı ve Koruma Stratejisindeki Hatalar Toplumdaki "ata tohumu" algısı ile teknik "yerel çeşit" kavramı arasındaki ayrım hayati önemdedir. Islah edilerek tescillenen "yerli tohum" ile yüzyıllardır değişmeyen "yerel çeşitler" birbirine karıştırılmamalıdır.
-Magazinleşme Riski: Yerel çeşitlerin tescil ve karakterizasyon işlemleri tamamlanmadan, "tohum takas şenlikleri" veya medya üzerinden uluorta dağıtılması, bu kaynakların yerellik özelliklerini yitirmesine ve genetik olarak savrulmasına neden olmaktadır.
-Bilimsel Disiplin: Koruma stratejisi; önce ulusal bazda koruma, tescil ve teknik karakterizasyon, ardından kontrollü paylaşım hiyerarşisiyle yürütülmelidir.
Sonuç ve Değerlendirme Crop Trust 2025 raporu, Türkiye’nin genetik kaynakların korunması konusunda dünya standartlarının üzerinde bir altyapıya sahip olduğunu teyit etmektedir. Anadolu’nun kadim mirası olan İspir, Erzincan Şeker ve Göynük 98 gibi çeşitlerin korunması, sadece bir kültürel faaliyet değil, ulusal genetik egemenliğin sürdürülmesidir. Türkiye’nin "önce koruma ve tescil" odaklı yaklaşımı, biyolojik çeşitliliğin gelecekteki küresel gıda güvenliği için en doğru yoldur.
Kaynakça: Khoury CK, Gora S, Giovannini P (2025) Global crop conservation and use metrics: Beans (Phaseolus L.). Global Crop Diversity Trust, Bonn, Germany.