Türkiye'de patates üretimi

İthalatla gündeme gelen patates üretiminde Türkiye'nin durumu ne? Üretim miktarı yıllara göre nasıl seyretti? Patates üretiminde verimi artırmak için neler yapılmalı? Tohumluk patateste Türkiye kendi ihtiyacını karşılayabiliyor mu? Patates tarımına ilişkin gündeme gelen öneriler neler? Patatesle ilgili öğrenmek istediğiniz bütün detayları sizin için derledik.

Türkiye'de patates üretimi

Türkiye'nin önemli ürünlerinden biri de patatestir. Yıllara göre değişmekle birlikte son 10 yıl içerisinde 130-172 bin ha arasında dikim alanı bulunmaktadır. Bu alanlardan üretilen patates miktarı 3.9-4.8 milyon ton arasında değişmektedir (Çizelge 1). Son yıllarda Türkiye'de patates üretim miktarında karşılaşılan dalgalanmalar fiyatlara da yansımış olup istikrarsız bir yapı göstermiştir. Çizelge 1'de görüldüğü gibi 2012 yılında 4.8 milyon ton ile son 10 yılın en yüksek üretim miktarı seviyesine ulaşılmış ve bundan dolayı pazarda gerçekleşen patates fiyatları ciddi ölçüde düşük miktarlarda gerçekleşmiştir.

Buna bağlı olarak 2013 yılında patates dikim alanları son 10 yılın en düşük seviyesi olan 125 bin ha üretim ise 3.9 milyon tona düşmüştür. Üretim yetersizliğinden dolayı fiyatlar oldukça yüksek seyretmiştir. Bir önceki yıl gerçekleşen fiyat 2014 yılı için teşvik edici bir unsur olmakla birlikte ancak tohumluk yetersizliği ve tohumluk fiyatlarının yüksekliği nedeniyle dikim alanı ve buna bağlı olarak üretim yeterli düzeyde olmamıştır. 2015 yılında ise patates dikim alanları artış göstererek 154 bin ha, üretim ise 4.8 milyon tona yükselmiştir. 2015 yılında üretilen patates yurtdışında yeterince pazar bulamadığından fiyat artışları beklentilerin altında olmuş ve orta düzeyde seyretmiştir.

PATATESTE VERİMİ ARTIRMAK İÇİN NELER YAPILMALI?

Patates üretiminde Türkiye'de dekara yumru verimi son 10 yıl içerisinde 2657-3250 kg/ da arasında değişmiştir (Çizelge1). Bu verim ortalaması dünya ortalamasının üzerinde olmakla birlikte Almanya, Hollanda, Fransa ve Amerika gibi ülkelerden daha düşüktür. Hâlbuki Türkiye'nin patates üretiminde yer alan çeşitlerin önemli bir kısmı bu ülkelerde temin edilmektedir. Buradan hareketle Türkiye'de patateste dekara yumru veriminin artırılması için argonomik anlamda hala yapılabilecek çok şeyin olduğu anlaşılmaktadır.

Bunlar şu şekilde özetlenebilir.

a- Patates üretiminde su kullanım etkinliğinin artırılması burada sulama yöntemi, su miktarı, sulama sıklığı ve bitkinin kritik gelişme dönemlerine göre sulamanın organize edilmesi şarttır.

b- Patatesin sulanmasında damla sulama yöntemi kullanılmasıyla bitkinin ihtiyaç duyduğu besin maddeleri fertigasyon (suyla birlikte) doğrudan kök bölgesine ulaştırılması önerilmektedir. Bu uygulamayla özellikle azotlu gübre kullanımında ciddi tasarrufların sağlanacağı toprak ve su kirliliğinin önüne geçileceği düşünülmektedir.

c- Patateste gübre kullanımın etkinliği sulama suyuyla birlikte gübre kullanımı, gübreleme zamanı ve gübre dozları her bölge için belirlenmeli ve yeniden organize edilmelidir.

d- Patates üretiminde ekim nöbeti uygulamaları üreticilerin çok dikkat etmediği bir husustu konuyla ilgili her ne kadar 3 yılda bir patates üretimi önerilse de buna yeterince önem gösterilmediği anlaşılmaktadır.

e- Üretim yapılan topraklar organik maddece yetersiz olup organik madde miktarını artıracak uygulamalarla daha verimli hale getirilmeli ve yapısal olarak iyileştirilmelidir.

f- Türkiye'de son yıllarda sertifikalı tohumluk patates kullanımı oranı artmakla birlikte hala sertifikalı tohumluk kullanımında yetersizlikler bulunmaktadır.

g- Çeşit seçimiyle birlikte nitelikli tohumlukların kullanılması birim alan verimi açısından oldukça önemlidir.

h- Patateste verim kayıplarının önemli bir nedeni de patates üretimi esnasında karşılaşılan hastalık ve zararlılarıdır. Patates hastalıkları içerisinde mildiyö, alternaria ve rhizoktonia zaman zaman yoğunlaşmakta ve birim alan verimini düşürmektedir. Bunun yanında son yıllarda patates siğili nedeniyle iç karantina tedbirleriyle başta Nevşehir olmakla birlikte üretim alanlarının azalmasına sebep olmuştur. Bundan dolayı ıslah çalışmaları ve çeşit tercihlerinde söz konusu hastalıklara karşı dayanıklı çeşitlerin geliştirilmesi önem arz etmektedir.

ı- Türkiye'de patates üretiminde hasat sonrası kayıpların ciddi boyutlarda olduğu bilinmektedir. Özellikle depolama esnasında ürün miktarı ve niteliğinde karşılaşılan olumsuzlukların patatesi pazarlamasına ve kullanıcıların mağduriyetine neden olduğu bilinmektedir.

PATATES ÜRETİMİNİN EN FAZLA YAPILDIĞI İLLER

Türkiye'de patates üretiminin en fazla yapıldığı illeri Niğde, Konya, Afyon, İzmir, Nevşehir, Bolu, Kayseri, Aksaray ve Adana'dır. Bu iller içerisinde birim alan verimi en yüksek olan (4307 kg/da) il Nevşehir'dir. Konya, Kayseri, Sivas, Aksaray, Adana ve İzmir dekara verim bakımından Türkiye ortalamasının üzerindedir (Çizelge3). Sadece bu illerdeki bir takım düzenlemeler ile Türkiye'deki patates üretimini artırmak mümkündür. Türkiye'de patates üreten iller içerisinde İzmir 2. ürün, Adana turfanda üretim bakımından öne çıkmaktadır.

SANAYİ İÇİN ERKEN MEVSİM ÜRETİMLERİN ARTIRILMASI GEREKİYOR

Türkiye'de ağırlıklı olarak ana ürün patates üretimi yapılıyor olsa da erken mevsim (turfanda) ve 2. ürün üretimleri küçümsenemeyecek miktarlardadır. Ancak sanayici açısından özellikle erken mevsim üretimlerinin artırılması gerekmektedir. Türkiye'de patates üretiminde tohumluk oranı yüksek ve nitelikli çeşitler kullanılıyor olmakla birlikte dış pazarların istediği standartlarda patates yumrusu üretilemediğinden dış pazarlarda yeterince şans bulamamaktadır. Hâlbuki son yıllardaki gelişmelerin ışığı altında dış pazarların talep ettiği standartlarda yumru üretimi gerçekleştirilerek patates ihracatının artırılması gerekmektedir.

PATATES TİCARETİNDE 8 MİLYAR DOLAR PARA SİRKÜLASYONU OLUYOR

Dünyada yaklaşık 22-24 milyon ton patates ticarete sunulmakta ve yaklaşık 8 milyar dolar para sirkülasyonu olmaktadır. Patates pazarında bazı ülkeler tohumluk bazı ülkeler sanayilik ve bazı ülkeler ise yemeklik yumru üretimi ile öne çıkmaktadır. Türkiye bu grup içerisinde daha çok tohumluk patates ihraç erken ancak az miktarda yemeklik yumru ihraç etmektedir.

Bu konuda şunlar yapılmaktadır;

a- Türkiye standartlara uygun patates üretimi ile yakın komşularından başlamak üzere patates ihracatını artırmalıdır.

b- Son yıllarda yürütülen ıslah çalışmaları ile patateste yeni yerli çeşitler geliştirilmiş ve tescil edilmiştir. Bu çeşitlerin tohumlukları üretilerek tohumluk ithalatının payı azaltılmalıdır.

DÜNYADA PATATES ÜRETİMİ VE KULLANIMINDAKİ EĞİLİMLER

Dünyada patates üretimi gittikçe artan bir trend göstermektedir. İnsan beslenmesinde hala karbonhidrat ihtiyacının karşılanmasında en önemli 3 kaynaktan biridir. Özellikle gelişmiş ülkelerde işlenmiş patates üretiminde artışlar söz konusudur. Bu yüzden gelişmiş ülkelerde üretilen patatesin %50'den fazlası işlenerek (cips, parmak patates, kumpir, çeşitli salatalar soslar, nişasta püre vb.) tüketilmektedir.

Buna bağlı olarak dünyada patatese bağlı sanayinin çeşitlenerek geliştiği söylenebilir. Bunun yanında Türkiye'de patatesin doğrudan kullanım oranı daha yüksek olup işlenmiş patates kullanım oranları gelişmiş ülkelere göre oldukça düşük düzeylerdedir. Dünyanın çeşitli ülkelerinde üretilen patatesin hayvan beslenmesinde ve bioetanol üretiminde kullanıldığı bilinmektedir. Ekonomik olması halinde nişasta şeker bazlı üretilmesine yönelik potansiyelinin de olduğu bildirilmektedir.

Türkiye'nin patates üretimini artırması sanayi tesisleri, patatesin sanayide kullanımı ve işlenmiş patates ürünlerinin daha çok ihraç edilmesine bağlıdır. Patates ihracatında üretilen yumrular doğrudan satışı yerine işlenerek artırılmalı ve dünyanın çeşitli ülkelerine soğuk zincirle ulaştırılmalıdır.

Türkiye'de nişasta kaynağı olarak patatesin dışında tatlı patates, yer elması ve Kıbrıs patatesi olarak bilinen gölevez üretimi de yapılmaktadır. Bunlar içerisinde tatlı patates içerdiği provitamin A ve içerdiği diğer besin maddeleri ile ilgi görmekte ve bazı çocuk mamalarının yapımında ilgi görmektedir. Tatlı patates üretimi halen az miktarda da olsa Hatay ve İskenderun'a bağlı bazı köylerde yapılmaktadır.

Ancak Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde yapılan çalışmalar tatlı patates tarımının yaygınlaşacağını göstermektedir. Bunun için tatlı patateste de çeşit belirlenmesi ve tohumluk sorununun çözülmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Nişasta kaynağı olarak bilinen diğer bitki ise yer elmasıdır. Ancak yer elması Türkiye'de içerdiği doğal insülin nedeniyle çiğ olarak tüketilmektedir. Gölevez ise daha lokal olarak Mersin Antalya, Osmaniye taraflarında bilinmekte ve yerel damak zevki doğrultusunda üretilmektedir. Tanınması halinde gölevesin de üretiminin de artabileceği düşünülmektedir.

TÜRKİYE'DE TOHUMLUK PATATES ÜRETİMİ

Patates dikim alanları dikkate alındığında son 5 yıl içerisinde iki yılda bir değiştirme ve dekara 300 kg tohumluk hesabıyla tohumluk patates gereksinimi 195-278 bin ton arasında değişmiştir (Çizelge 3). Buna karşılık yine aynı periyottan sertifikalı tohumluk miktarı ise 96.3-185.5 bin ton arasında değişmiştir. Tohumluk ihtiyacını karşılama oranları ise %45-85 arasında değişmiş olup 2015 yılında %76 olmuştur.

Yani tohumluk patates üretiminin arttırılmasına gerek olduğu açıktır. Sertifikalı Tohumluk patates üretiminde kullanılan orijinal tohumluk sınıfındaki yumrular büyük ölçüde yurtdışından ithal edilmektedir. Tohumluk sektörünün tamamına yakını özel sektörün elinde olup yurtdışından getirilen orijinal kademedeki tohumlukların çoğaltılmasıyla sağlanmaktadır.

PATATES TOHUMUNDA TÜRKİYE NE DURUMDA?

Türkiye yıllara göre değişmekle birlikte 2010-2014 arasında 8-22 bin ton arasında tohumluk ithal etmiştir. İthal edilen bu tohumlukların önemli bir kısmı sertifikasyon kurallarına uyularak sertifikalı tohumluk patates üretiminde kullanılmaktadır. Patates tohumluğu ithalatı karşılında Türkiye'nin yıllara göre değişmekle birlikte 7.1-18.8 milyon dolar tutarında para harcadığı ve her bir ton patates karşılık 742-904 dolar tutarında ödeme yapmıştır (Çizelge4). Bunun yanında Türkiye'nin başka Türki Cumhuriyetleri olmakla birlikte 2-3 bin ton kadar tohumluk ihraç ettiği ve her bir ton patatesin 673-692 dolar arasında ihracat geliri elde ettiği görülmektedir (Çizelge 4).

Türkiye tohumluk patates üretimi konusunda aşağıdaki tedbirler alınabilir;

a– Patates tüketiminde kullanım amaçları belirlenerek bu amaçlara uygun üretim çeşitlerin tohumluklarının üretilmesi sağlanmalıdır.

b– Tohumluk patates üretiminden özellikle temel tohumlukların doku kültürü aşamalarının sağlıklı yapılabilmesi için alt yapıları güçlü firmalar oluşturulmalıdır.

c– Yeterince temel tohumluk ve buna bağlı olarak ihtiyacı karşılayacak sertifikalı tohumluk üretimi yapılarak üreticinin 2 yılda bir tohumunu değiştirme yerine her yıl tohumluğunun yenilenmesi gerekmektedir.

d– Yerli çeşitli tohumlukların teşviki yanında yabancı çeşitlerin temel tohumluk üretiminin de Türkiye'de yapılarak orijinal tohumluk ithalatı azaltılmalıdır.

e– Tohumluk üretimlerin yemekliklerden ayrı daha seçkin ve hastalıksız ortamlarda üretiminin her aşamasında azami önem gösterilerek yapılmalı ve depolama kayıpları minimize edilmelidir.

TÜRKİYE'DE PATATES TARIMINA DAİR BAZI ÖNERİLER

Türkiye'nin patates üretiminde, ana ürün üretiminin yanında erken dönem-turfanda ve özellikle ikinci ürün potansiyelini de kullanabilme şansı bulunmaktadır.

Patateste girdi maliyetlerinin en önemli unsuru tohumluktur. Bunun yanında sulamada enerji kullanımı ile gübre ve ilaç gibi unsurlar da maliyeti artıran diğer hususlardandır. Fertigasyon sistemiyle gübrenin uygulanması halinde gübre kullanımında tasarruf sağlanabilecek ve aşırı yıkanma gibi sorunların önüne geçilmiş olacaktır.

Dünyada patatesin kullanımında işlenmiş ürünlerin payı giderek artmaktadır. Amaca uygun kullanımın yaygınlaştırılması, buna uygun çeşitlerin üretiminin yapılması ve pazarlama usüllerinin geliştirilmesi gerekmektedir.

Türkiye'de son yıllarda tohumluk kullanım oranının artmasıyla, üretilen patateslerin de standartları artmıştır. Daha nitelikli pazarlanabilir yumru üretimiyle en azından yakın komşularımıza patates satışının yapılabileceği düşünülmektedir.

Patateste tohumluk sektörü ve çeşit geliştirme alanlarında önemli gelişmeler görülmektedir.

Yerli çeşitlerin tohumluklarının üretiminden başlanmak üzere Türkiye'nin bu alandaki dışa bağımlılığının azaltılması gerekmektedir.

Patateste birim alan verimimiz hala gelişmiş ülkelerden düşüktür. Tohumluk kullanım oranı artmakla birlikte, patates tarımında agronomik bazı eksikliklerin yapıldığı ve çeşit seçiminin isabetli yapılmadığı düşünülmektedir.

Patatese dayalı sanayinin gelişmesi ve katma değeri arttıracak ürünlerin çoğaltılması ile dış pazar şansımızın da artacağı görülmektedir.

Türkiye'de az da olsa üretilen tatlı patatese talebin son yıllarda arttığı bilinmektedir. Tatlı patatesin de yaygınlaşabilmesi için çalışmaların yapılması faydalı olacaktır.

KAYNAK: Prof. Dr. Güngör YILMAZ / 2023-2071 VİZYONUYLA TARIM

TARIMDANHABER



Yorumlar

Bu habere henüz yorum yapılmamış.İlk Yorumu Siz Yapın

Yorum Yapın

* tarimdanhaber.com'da yayınlanan tüm yorumların cezai ve hukuki sorumluluğu yorumu yapan kişinin kendisine aittir. tarimdanhaber.com yapılan yorumlarla ilgili herhangi bir konuda sorumluluk kabul etmemektedir.
* Yorum yapan kişiler tarafından oluşturulan içerikler herhangi bir ön incelemeye tabi değildir. İlgili yorumlar hakkında tarafımıza başvurulmadığı sürece ilgili içeriğin hukuka uygunluğu tarafımızdan denetlenmemektedir.
* Yapılan yorumlar kişiler tarafından oluşturulduğu için bu yorumların doğruluğu ve güncel bilgiler olup olmadığı tarimdanhaber.com tarafından kabul edildiği anlamına gelmemektedir.

Tarım HABERLERİ